Palestinezët përpiqen ta shpëtojnë historinë e Gazës nga rrënojat

Xhamia e Madhe Omari, një prej simboleve më të hershme fetare dhe historike të Gazës, është sot pjesërisht e shkatërruar pas luftës dyvjeçare Izrael–Hamas. Së bashku me të, sipas UNESCO, janë dëmtuar të paktën 150 vende kulturore, përfshirë kisha, monumente dhe zona arkeologjike. Shkatërrimi ka prekur jo vetëm infrastrukturën, por edhe kujtesën kolektive dhe identitetin e një populli me histori mijëravjeçare. Mes rrënojave dhe një armëpushimi të brishtë, palestinezët përpiqen të shpëtojnë çfarë ka mbetur nga trashëgimia e tyre

Muneer Elbaz kujton me mall vizitat me familjen e tij në Xhaminë e Madhe Omari në Gaza. Ai thotë se ishte një vend ku njerëzit janë falur për shekuj me radhë, ndërsa perandori të ndryshme kanë ardhur e kanë ikur.

“Këto ishin ditët më të bukura”, tha Elbaz. Ai kujton shëtitjet në tregjet plot jetë rreth xhamisë para luftës Izrael-Hamas. “Ky vend na çon nga një epokë në tjetrën”.

Sot, një pjesë e madhe e xhamisë është në rrënoja, ashtu si shumë zona të Gazës. Ajo u godit nga sulmet izraelite gjatë luftës dyvjeçare, e cila tani është ndalur përkohësisht nga një armëpushim i pasigurt. Pamja e rrënojave, sipas Elbazit, është “si një pemë e shkulur nga toka”. Ai është konsulent për trashëgiminë palestineze dhe punon në përpjekjet për rikuperimin e vendit.

Sipas Ministrisë së Shëndetësisë në Gaza, mbi 72.000 palestinezë janë vrarë nga ofensiva ushtarake izraelite. Shumë familje të tëra janë zhdukur.

Me luftën është dëmtuar edhe trashëgimia kulturore e Gazës, vend me histori të lashtë. Xhamia u ndërtua mbi një kishë bizantine dhe, gjatë shekujve, ka ndryshuar funksion dhe besim, ndërsa pushtues të ndryshëm kanë kaluar nëpër këtë tokë.

Tani që operacionet e mëdha ushtarake janë ndalur, palestinezët po kuptojnë më qartë shkallën e shkatërrimit. Disa organizata po përpiqen të shpëtojnë atë që ka mbetur nga vendet historike. Megjithatë, restaurimi i plotë dhe rindërtimi i Gazës përballen me shumë pengesa.

Sipas UNESCO-s, të paktën 150 vende kulturore janë dëmtuar që nga fillimi i luftës. Këto përfshijnë 14 vende fetare, 115 ndërtesa me vlerë historike ose artistike, nëntë monumente dhe tetë zona arkeologjike.

Issam Juha, bashkëdrejtor i Qendrës për Ruajtjen e Trashëgimisë Kulturore në Bregun Perëndimor, thotë se këto vende janë pjesë e shpirtit të Gazës. Sipas tij, ato forcojnë lidhjen e popullit palestinez me tokën dhe historinë e tyre. Ai shton se ekziston frika se identiteti dhe trashëgimia palestineze po rrezikohen.

Qendra po kryen punë urgjente në Pallatin Pasha, i cili është dëmtuar rëndë. Aty ruheshin objekte të vjetra me vlerë të madhe. Shumë prej tyre, sipas ekspertëve, janë grabitur. Mes sendeve të zhdukura janë një dorëshkrim i Kuranit nga periudha osmane, bizhuteri nga epoka mamluke dhe një sarkofag romak, nga i cili janë gjetur vetëm disa pjesë.

Ushtria izraelite ka deklaruar se në atë zonë ka goditur një kompleks ushtarak të Hamasit dhe një sistem raketash. Ajo ka thënë gjithashtu se në Xhaminë Omari është goditur një tunel që, sipas saj, përdorej për qëllime ushtarake. Nuk janë paraqitur prova publike për këto pretendime.

Një komision i pavarur i krijuar nga Këshilli i të Drejtave të Njeriut i OKB-së tha se nuk kishte dijeni për prova që tregonin ekzistencën e një tuneli në xhami. Sipas tij, edhe nëse do të kishte një objektiv ushtarak të ligjshëm, dëmi i shkaktuar nuk do të ishte i justifikuar. Izraeli ka akuzuar më parë komisionin për paragjykim.

Kompleksi shekullor i Kishës Ortodokse të Shën Porfirit, ku strehoheshin palestinezë të zhvendosur, u godit gjithashtu në fillim të luftës. Nga sulmi pati të vrarë dhe të plagosur. Ushtria izraelite tha se kishte në shënjestër një qendër komanduese të Hamasit aty pranë. UNESCO njoftoi se kompleksi i kishës pësoi dëme të moderuara.

Sipas së drejtës ndërkombëtare, objektet kulturore nuk duhet të sulmohen dhe nuk duhet të përdoren për qëllime ushtarake.

Ushtria izraelite thotë se merr parasysh ndjeshmërinë e vendeve kulturore dhe fetare, përpiqet të minimizojë dëmet ndaj infrastrukturës civile dhe respekton ligjin ndërkombëtar.

Një histori e pasur

Zbulimet arkeologjike dhe dëshmitë e shkruara që shtrihen mijëra vite pas në kohë flasin qartë për historinë e gjatë dhe të ndërlikuar të Gazës si një qendër tregtie dhe përplasjesh ushtarake. Në këtë brez të ulët bregdetar kanë kaluar karrocat luftarake të faraonëve të Egjiptit, gjatë fushatave të tyre kundër hititëve në territorin e Turqisë së sotme. Në të njëjtën kohë, tregtarët e Gazës zhvillonin shkëmbime të gjalla tregtare me grekët e lashtë, duke e kthyer qytetin në një pikë takimi mes kulturave, mallrave dhe ideve. Xhamia e Madhe Omari, e quajtur sipas kalifit të dytë të Islamit, Umar ibn al-Khattab, u ndërtua fillimisht në shekullin e shtatë. Me kalimin e shekujve, ajo pasqyroi ndryshimet e pushteteve dhe besimeve në këtë tokë: gjatë Kryqëzatave u shndërrua në katedrale nga kryqtarët evropianë, ndërsa pas dëbimit të tyre u rikthye sërish në funksionin e saj si xhami. Sipas Stephennie Mulder, profesoreshë e artit islam në University of Texas at Austin, vetë transformimet e ndërtesës janë dëshmi e shtresëzimeve historike që ka përjetuar Gaza ndër shekuj.

Edhe në shekullin XX, xhamia nuk i shpëtoi trazirave të historisë. Gjatë Luftës së Parë Botërore, ajo u dëmtua kur forcat britanike bombarduan Gazën në kuadër të fushatës së tyre kundër Perandorisë Osmane. Më vonë, ndërtesa u rindërtua, duke rimarrë vendin e saj në jetën shpirtërore dhe shoqërore të qytetit.

Siç thekson Mulder, vetë struktura e xhamisë rrëfente historinë e Gazës si një udhëkryq ku janë kryqëzuar tregtia, ushtritë, perandoritë dhe traditat fetare. Për shumë banorë të Gazës, Xhamia Omari nuk ishte thjesht një vend adhurimi, por një simbol i dashur i shumëllojshmërisë, qëndrueshmërisë dhe vazhdimësisë — një dëshmi e gjallë se qyteti ka mbijetuar, është ringritur dhe ka ruajtur identitetin e tij pavarësisht stuhive të historisë.

“Më shumë se gurë”

Mohammad Shareef, 62 vjeç, kujton se si falej në xhami me babanë e tij kur ishte fëmijë. Ai studionte aty për provime, në qetësinë e saj. Më vonë, ai çoi edhe fëmijët e tij në të njëjtin vend. Ai thotë se qau kur xhamia u godit.

“Jemi rritur brenda saj dhe rreth saj. Nuk ka gur këtu ku të mos kemi shkelur”, tha ai. “Për njerëzit e Gazës, kjo është historia e tyre”.

Humbja do të ndihet edhe më shumë gjatë muajit të shenjtë mysliman të Ramazanit, që nis këtë muaj. Para luftës, mijëra njerëz mblidheshin në xhami për faljet e Ramazanit, në një atmosferë festive. Këtë vit është ngritur një strukturë e madhe me tendë për të zëvendësuar hapësirën e dëmtuar.
Ditët e fundit, punëtorët kanë mbushur karroca me gurë dhe mbetje pranë një minareje të dëmtuar.
Hosni Almazloum, inxhinier që punon në vendngjarje, tha se tavani i sallës së faljes është shembur dhe disa shtylla janë rrëzuar. Sipas tij, xhamia mund të rindërtohet, nëse lejohen të hyjnë materiale ndërtimi. Për momentin, ekipet po përqendrohen në shpëtimin e pjesëve të mbetura dhe në parandalimin e dëmeve të tjera, duke mbledhur dhe ruajtur gurët.

Marrëveshja e armëpushimit, e ndërmjetësuar nga Shtetet e Bashkuara dhe që ndaloi shumicën e luftimeve në tetor, nuk jep një afat të qartë për rindërtimin e Gazës. Rindërtimi mund të jetë i vështirë, nëse Izraeli vazhdon bllokadën e vendosur në vitin 2007, pasi Hamasi mori pushtetin në Gaza pas zgjedhjeve palestineze të vitit 2006.

Shumë vende historike kishin vuajtur nga mungesa e kujdesit edhe para luftës. Bllokada, luftërat e mëparshme mes Izraelit dhe Hamasit, mungesa e burimeve dhe ndërtimet e shumta kishin krijuar vështirësi. Autoritetet e drejtuara nga Hamasi kanë rrafshuar pjesë të një vendbanimi që arkeologët besojnë se i përket Epokës së Bronzit, për t’i hapur rrugë projekteve ndërtimore.

Elbaz thotë se para armëpushimit, dhimbja ishte një luks që nuk mund ta përballonte, sepse familja e tij po përpiqej thjesht të mbijetonte.

“Për çfarë do të qaje më parë?” pyet ai. “Për xhamitë historike, për shtëpinë, për historinë, për shkollat e fëmijëve apo për rrugët?”

Tani, ndërsa përpiqet të përballojë pasojat e luftës, ai ndonjëherë qan larg syve të fëmijëve të tij.

“Gaza është nëna jonë”, thotë ai. “Kemi kujtime kudo - te kjo pemë, kjo lule, ky kopsht dhe kjo xhami. Po, ne qajmë për çdo pjesë të Gazës”.