Matrica e ndryshueshme e knusit*

Prej kandit të artistit, fluturimi i knusit nuk asht metafore, asht përditshmëri. Ai ik’ se hapsina që i asht caktu nuk e mban. Asht e njëjta logjikë pse shumë artistë nuk gjejnë vend brenda strukturave tona: nuk ikin prej vendit, por prej sistemit që nuk punon

Kanihere metaforat ma t’sakta dalin prej skenave ma të thjeshta t’jetës. Para pak ditësh, gjatë nji dreke familjare, mami nisi me kallxu për nji knus të ri që s’po i del oborri.

Çdo mëngjes, sapo hapej koqaku, ai dilte me hez, t’u fluturu mbi gardh e t’u humb napër sokaqe e shpi t’mahallës, t’ue e detyrue mamin me ba rrethe t’tana për me e kapë. Mas shumë tentativave të dështueme, asaj iu desht me ia shkurtrue pak krahët, nji ndërhymje e vogël, shtëpiake, që ruen rregullin, por ia mohon knusit t’ri pikërisht atë që e përkufizon: fluturimin.

Ka nji paralele absurde ndërmjet këtij knusi dhe ndjenjës me qenë artist në këtë “buffering” gjeografi. Të dy enden në nji hapësinë që s’u mjafton. Të dy kërkojnë me i ikë kufinit. E, të dy kujtohen si problem pikërisht në çastin kur provojnë me kapërcye gardhin që u asht caktu.
Në shoqni që vuajnë nga nji amnezi kulturore, fluturimi i artistit shihet si çrregullim, jo si nevojë për horizont. Sistemi don stabilitet; artisti don ngritje. E, ai ekuilibër zhduket në çastin kur institucioni merret me prerjen e krahëve, e jo me krijimin e hapësinës së fluturimit.

N’ket kontekst, mu kujtun pyetjet e Haruki Murakamit në “Underground”, që marrin nji peshë tjetër krejt të fortë kur ai pyet: “A mos ia keni dhënë rastësisht nji pjesë të identitetit tuej dikujt apo diçkaje dhe marrë në këmbim nji ‘histori’? A mos ia keni besu naj pjesë t’personalitetit tuej ndonji rendi apo sistemi? N’qoftë ashtu, a nuk jua ka kërkue ai sistem, n’nji moment të caktuem, ndonji ‘marrëzi’? A ju ka çue fuqia juej e vetëpërcaktimit në ndonji nivel konsensi t’brendshëm? Historia që ju tanimë keni, a asht përnjimend e jueja? A janë vertet tuejat andrrat që i shihni?
A mos janë rastësisht andrrat e dikujt tjetër, që n’nji pikë të caktueme do të shndërrohen në ankth të absurdit?”

Kto dilema janë t’njohuna për artistin: ai jep copza prej vetes në nji sistem që nuk i përpunon e as nuk i mban mend. Institucionet janë të kujdesshme në procedura, por shpesh krejtësisht të pavendosuna në kujtesë.

Në këtë boshllëk t’interpretimit, vlen me rikujtue mendimin e Umberto Ecos, i cili do ta quante knusin “nji shenjë që del jashtë funksionit të vet kulturor”, prandej sistemi e përjeton si shqetësim. Artistët që s’rrijnë në rolin e dekorit a folklorit institucional, papritmas shihen si devijim, por s’janë devijim, janë alarm për hapësinë.

Në anën tjetër, Virginia Woolf, shumë përpara se me folë për kulturen periferike, kërkonte për artistin nji “dhomë më vete”, nji hapësinë ku ai mos me u ndërpre prej zhurmës, burokracisë e kërkesave të panevojshme. Kur kjo dhomë mungon, artisti ban atë që ban edhe knusi: ikë. Edhe nëse duhet me ikë disa herë, edhe nëse rrezikon me hup bash n’qato rrugicat e mahallës.
Kjo po ma çon mendjen te artisti belg, Panamarenko e veçanërisht te vepra e tij “Raven’s Variable Matrix” – nji makineri fluturimi e pasigurt, e hapun, e çuditshme, e paqëndrueshme, po qi këmbëngul për m’u ngrit. Asht metaforë e pastër për artistin në këto hapësina: nji trup që kërkon qiell, edhe kur qielli s’është strukturë, por vetëm dëshirë e paketune si premtim.

Në nji dimension tjetër, Édouard Glissant do të këmbëngulte në “të drejtën e opacitetit”, të drejtën e artistit me mos u ba i lexueshëm sipas skemave të sistemit, por me ndjekë ritmin e vet, errësinë e vet, të pakapshmen që e ban artin art. Por institucionet tona shpesh e shohin këtë opacitet si gabim teknik, jo si kusht të domosdoshëm të lirisë krijuese.

Prandej me qenë artist kërkon seriozitet. Kërkon nji aftësi të pashpjegueshme me fluturue, qoftë edhe kur je si nji dodo** (Raphus cucullatus) nji zog që fizikisht s’ngrihet kurr’ ma, por qi n’shpirt e man t’njëjtën nevojë për lartsi. Ky paradoks, me u ngritë edhe kur s’të ngre askush, asht vetë territori ku artisti i jep shprehje nevojave t’shoqnis për me ndërtu raport me vet’ botën.

N’anën tjeter, mosqasja politikave institucionale nuk krijon thjesht pezullim apo shkurtim t’krahve, ajo krijon pamundsi reale për pun’. Projektet ngecin jo pse jan’ t’dobta, po pse sistemi nuk ka strukture për me i mbajt. Idete tkurren se harxhohen në pritje, e në aprovimet që s’kane as horizont as pergjegjësi. Çdo tentativë për fluturim shihet si rrezik, jo si nevoj’.

E kjo ndodh për nji arsye të thjeshte: institucionet nuk e dojn naltsin’; nuk dinë se çka me ba me te. Prej kandit të artistit, fluturimi i knusit nuk asht metafore, asht përditshmëri. Ai ik’ se hapsina që i asht caktu nuk e mban. Asht e njëjta logjike pse shumë artistë nuk gjejnë vend brenda strukturave tona: nuk ikin prej vendit, por prej sistemit që nuk punon.

Prandej s’mjafton me prit’ me fluturue knusi, por duhet me krijue vet’ qiellin ku fluturimi kuptohet si nevojë, e artisti si ai qe tregon sa i ulet asht gardhi qe pret me u çue ma nalt.

E vërteta asht edhe ma e randë: kur politika kulturore reduktohet n’menaxhim të ditës, prodhimi artistik kthehet në dekor, jo n’strukturë. Skena e artit trajtohet si nji kockë e leht’ (jadec)*** për me përbi, një hapësinë e brishtë që përdoret për prestigj, për statistikë, për raportime, por jo për zhvillim. Krahët e artistëve përmenen nëpër fjalime, por shkurtohen nëpër procedura.

Prandej çashtja nuk asht metaforike, por krejt politike: skena e jonë e artit s’dështon prej mungesës se talentit, por prej mungesës së kushteve. Problemi nuk jane artistët që duan me fluturu, po qielli që institucionet përkatëse kurrë s’e kanë ndërtu.

* Knus — Term i përdorun në zhargonin e Kosovës për me iu referu gjelit të shtëpisë. Në këtë tekst mban edhe ngarkesë metaforike: liria, instinkti i fluturimit dhe kufizimi hapësinor.

** Dodo (Raphus cucullatus) – Zog i zhdukuri prej ishullit Mauricius, i njohun për paaftësinë me fluturue. Në diskurs kulturor përdoret si metaforë për krijesat e pambrojtuna prej sistemit dhe potencialin që shuhet jo prej natyrës, por prej rrethanave.

*** “Jadec” / kocka e pulës si lojë popullore – Në shumë zona të Kosovës, kocka trekëndore e pulës (e quajtun shpesh “jadec”) përdoret si lojë fatit ose parashikimi, zakonisht mes fëmijëve. Dy veta e thyejnë bashkë: ai që merr pjesën ma të madhe, “fiton” simbolikisht. Në përdorim metaforik, “me ta dhanë jadecin” nënkupton nji gjest të vogël, të pavlerë, nji mbetje që ta qesin për ta mbyllë bisedën – nji aluzion për mos-seriozitet institucional, për gjestet kozmetike që mbulojnë mungesën e strukturës reale.