Palsa: Edukimi medial nuk është lëndë shkollore, por vendim strategjik

Finlanda konsiderohet sot si një nga vendet me rezistencën më të lartë ndaj manipulimit informativ dhe dezinformimit në platformat digjitale. Palsa thotë se edukimi medial nuk është thjesht një lëndë shkollore, por një strategji shtetërore dhe një mënyrë funksionimi e shoqërisë. “Kur e di se si prodhohet informacioni i mirë dhe i besueshëm, atëherë nuk ke pse të interesohesh që të kuptosh dezinformimin”, ka thënë ai

Platformat ku sot krijohen polarizimet politike dhe ku ndërtohen narrativat publike në Kosovë shpesh nuk favorizojnë raportimin profesional e etik. Algoritmet shpërblejnë përmbajtjen sensacionale dhe tensionuese, ndërsa interesimi i audiencës për qasje të tilla rritet gjithnjë e më shumë. Ky është pothuajse antipodi i mjedisit informativ të shoqërive me vetëdije të lartë. Për ta arritur këtë, shtetet me demokraci të konsoliduar investojnë te qytetarët përmes sistemeve që zhvillojnë mendimin kritik dhe kuptimin e rolit të gazetarisë profesionale.

Finlanda konsiderohet sot si një nga vendet me rezistencën më të lartë ndaj manipulimit informativ dhe dezinformimit në platformat digjitale. Kjo nuk është rezultat i një politike të vetme, por i një qasjeje strategjike që daton që nga periudha kur vendi fitoi pavarësinë, më shumë se një shekull më parë.
Në një intervistë për KOHËN, Lauri Palsa, kryesues i Shoqatës Finlandeze për Edukim Medial dhe hulumtues në University of Jyväskylä, thotë se edukimi medial nuk është thjesht një lëndë shkollore - është një strategji shtetërore dhe një mënyrë funksionimi e shoqërisë.

KOHA: Finlanda ndan një kufi dhe një histori të gjatë me Rusinë. Si e ka formësuar kjo strategjinë tuaj në përballjen me operacionet e dezinformimit dhe të ndikimit të lidhura me Rusinë?

Palsa: Sigurisht se kufiri ka qenë aty për një kohë të gjatë, por tani mendoj se në botën e sotme media po luan një rol më të rëndësishëm se kurrë më parë dhe janë bërë shumë përpjekje për të promovuar edukimin medial. Nuk është një përpjekje e lehtë, nuk është një zgjidhje e thjeshtë, por edukimi medial është diçka që zbatohet në shoqërinë finlandeze për një kohë të gjatë dhe zhvillohet hap pas hapi për të gjithë. Ajo që është me të vërtetë e rëndësishme në kontekstin finlandez, është se në shoqërinë finlandeze, Finlanda nuk është një vend i madh. Ne kemi 5.5 milionë njerëz atje, dhe duhet të kujdesemi për të gjithë ata dhe për të gjithë ne. Dhe për këtë arsye është një aspekt i rëndësishëm të promovohet edukimi medial në mënyrë të barabartë për të gjithë. Pra, kjo është arsyeja pse Finlanda po zbaton edukimin medial për çdo nivel shkolle, duke filluar që nga arsimi i hershëm i fëmijërisë dhe arsimi bazë e kështu me radhë. Pra, ne duam të kujdesemi për të gjithë njerëzit. Dhe kjo kërkon gjithashtu vendime të qarta strategjike për të zbatuar edukimin medial edhe në nivelin e politikave.

KOHA: Pra, edukimi medial është mendësi dhe jo thjesht një lëndë shkollore, siç e shohim këtu në Kosovë. Çka duhet të bëjmë ne që ta kuptojmë ashtu dhe t'i qasemi në atë mënyrë?

Palsa: Ajo që është me të vërtetë e rëndësishme të vihet re, është se media është në zhvillim dhe ndryshim të vazhdueshëm. Për shembull, nëse mendoni se çfarë ishte kultura mediale 10 vjet më parë ose 20 vjet më parë, ajo ka ndryshuar me shpejtësi. Kjo është arsyeja pse aftësia për të kuptuar median është diçka që është ky mendim kritik ose një lente kritike me të cilën i qaseni botës në njëfarë mënyre. Dhe duhet të përshtatet me mjedisin medial përreth në të cilin jetojmë. Kjo është arsyeja pse nuk është si një zgjidhje e thjeshtë, apo një lëndë shkollore, por në të vërtetë duhet shumë kohë për ta zhvilluar atë lloj lente ndaj botës dhe ta keni atë autonomi që mund ta dalloni informacionin e mirë në mjedisin medial. Një shembull i kësaj është se aftësia për të kuptuar median në arsimin finlandez, për shembull, është e integruar në disiplina të ndryshme. Pra, nuk është si një lëndë e veçantë ose një mësim i veçantë, por në fakt është diçka që mësohet në gjuhën finlandeze, në studimet e historisë, në studimet shoqërore, në arte, për shembull. Në secilën prej këtyre disiplinave, ata i qasen literaturës mediale nga perspektiva të ndryshme. Dhe mendoj se kjo mbështet këtë lloj ideje gjithëpërfshirëse të njohurive mediale që mund t'i ndihmojë njerëzit në situata të ndryshme me të cilat përballen në jetën e tyre.

KOHA: Pra, në Kosovë, së pari duhet që ta mësojnë edukimin medial të gjithë mësuesit, edhe ata të matematikës, në mënyrë që të jenë në gjendje t’u mësojnë atë më pas edhe nxënësve.

Palsa: Unë e çmoj qasjen që edukimi medial nuk është diçka shtesë, punë shtesë që duhet të bësh, por përkundrazi është diçka që mund ta integrosh në mësimet e tua ekzistuese. Sepse nëse mendon për pajisje të ndryshme mediale, përmbajtje mediale, fenomene mediale, ato lidhen me të gjitha lëndët. Dhe mësuesit duhet t’ua mësojnë studentëve të tyre njohuritë mediale në çdo lëndë.

KOHA: Pra, duhet të jetë një lloj qasjeje strategjike e sistemit tonë arsimor, nga lart?

Palsa: Po, pikërisht. Mendoj se veçanërisht për zhvillimin e qëndrueshëm. Sigurisht, mund t'u besosh atyre mësuesve aktivë, edukatorëve aktivë ose profesionistëve aktivë se po bëjnë më të mirën në rrethana të tilla. Por nëse dëshiron të kesh zhvillim strategjik dhe struktura të qëndrueshme, atëherë duhet të kesh vendime edhe në nivelin më të lartë. Në Finlandë, për shembull, kemi një politikë kombëtare për edukimin medial, dhe kjo mbulon të gjithë shoqërinë, jo vetëm sistemin arsimor, por edhe sektorët e ndryshëm. Por konkretisht në sistemin arsimor, është shumë e rëndësishme të kesh vend për planprogram për edukim medial në mënyrë që të sigurohet se të gjithë e marrin. Pra, nuk është vetëm për disa njerëz të privilegjuar që kanë aftësinë të kenë mendim kritik, por në fakt, nëse mendon për rolin e medias që kemi në shoqërinë, kulturën, komunitetet e ndryshme dhe madje edhe në jetën e përditshme të sotme, e kupton sa domethënëse është media, dhe për këtë arsye edukimi medial duhet të jetë i disponueshëm për të gjithë.

KOHA: Dhe kjo është ideja thelbësore e ndërtimit të rezistencës ndaj llojeve të ndryshme të ndikimeve të huaja përmes informacionit, dezinformimit, keqinformimit, atë që Finlanda ka ndërtuar brenda vetes dhe midis popullit të saj?

Palsa: Po, mendoj se kjo zgjidhje është diçka që e kemi zhvilluar për një kohë të gjatë. Nuk është si rregullim i thjeshtë apo zgjidhje e thjeshtë, por mendoj se një nga aspektet kryesore është bashkëpunimi i mirë dhe kultura e bashkëpunimit e bazuar në besim që kemi. Pra, janë zyrtarët publikë ata kanë një rol vërtet të rëndësishëm në krijimin e strukturave të qëndrueshme, por edhe universitetet, ata bëjnë shumë kërkime mbi këto tema, sistemi arsimor, kompanitë mediale, për shembull, ato luajnë një rol të rëndësishëm në shoqërinë finlandeze në edukimin mediatik dhe gjithashtu organizatat e shoqërisë civile. Pra, është një përpjekje bashkëpunuese për të zhvilluar atë lloj njohurie mediale me bazë të gjerë.

KOHA: Dua të kujtoj një paragraf të shkurtër që ambasadorja finlandeze shkroi në artikullin e saj për edicionin e Vitit të Ri të “Kohës Ditore”, ku flet për një vendim strategjik. Ajo ka shkruar se kur Finlanda fitoi pavarësinë në vitin 1917, u përball me sfida të mëdha, burime të kufizuara, klimë të ashpër, një pozicion të vështirë gjeopolitik. E ardhmja ishte e pasigurt. Por Finlanda mori një vendim strategjik. Ai vendim ishte se potenciali më i madh qëndron te populli i saj. Dhe ajo investoi te populli i saj, në arsim, trajnimin e mësuesve, aftësitë qytetare, të mësuarit gjatë gjithë jetës. Kjo formësoi demokracinë e saj. Edukimi medial duke u bërë një pjesë thelbësore e këtij vizioni. Tani, Kosova shënoi 18-vjetorin e pavarësisë këtë vit. Dhe në një kuptim simbolik, ne kemi arritur moshën madhore si shtet, por ende përballemi dhe luftojmë me dezinformimin, polarizimin dhe në fakt mungesën e këtij edukimi të strukturuar medial në sistemin tonë arsimor. Në këtë paralele, çka ju vjen ndërmend?

Palsa: Kjo ishte një paralele mjaft e mirë dhe kjo metaforë e arritjes së moshës madhore në moshën 18 vjeç. Mendoj se është një shembull i mirë për të menduar për të ardhmen, sepse kjo është një lloj trampoline që duhet të përdorësh për të vlerësuar se cila është e ardhmja që po synojmë dhe për këtë arsye mendoj se arsimi është gjithmonë një investim për të ardhmen dhe duhet të kujdesemi për të gjithë njerëzit dhe të marrim vendime të tilla që mbështesin përpjekje afatgjata, sepse në çdo gjë në jetë, bëhet fjalë për të mësuar gjatë gjithë jetës. Dhe për këtë arsye nuk janë vetëm gjërat e vogla, por më shumë vendime strategjike. Përcaktimi strategjik mund ta aktualizojë vërtet potencialin që ekziston, por duhet mbështetje e qartë dhe struktura të qëndrueshme që bëjnë vërtet ndryshimin në jetën e përditshme. Edhe pse përgjegjësia bie te të gjithë, prapëseprapë duhet të vijë nga nivelet më të larta, në të gjithë shoqërinë.

KOHA: Cilët duhet të jenë hapat?

Palsa: Mendoj se bashkëpunimi, njohja e rëndësisë së njohurive mediale dhe njohja e situatës që po jetojmë në këtë moment, por edhe të mendojmë për të ardhmen. Cila është shoqëria që duam të mbështesim? Çfarë lloj jete të mirë duam të mbështesim përmes këtyre metodave? Dhe pastaj, po, të gjejmë zgjidhjet e duhura që i përshtaten kësaj situate. Mendoj se ajo që është e rëndësishme është kapaciteti dhe terreni që mbështetet për të gjithë ne për të gjetur vërtet zgjidhjet e duhura që funksionojnë për ne. Sepse, për shembull, në Finlandë, situata ka ndryshuar shumë gjatë viteve dhe zgjidhje të ndryshme duhet të përshtaten në mënyra të ndryshme. Mendoj se këto janë disa aspekte të rëndësishme. Por tani po jetojmë kohë shumë të trazuara dhe është shumë joshëse t’i shohim njohuritë mediale vetëm si një aspekt mbrojtës ndaj dezinformimit. Por ajo që dua të theksoj është edhe fuqizimi, sepse duhet të përqendrohemi edhe në të ardhmen. Nuk ka të bëjë vetëm me atë që në këtë botë përpiqemi të mbrohemi nga dëmet e ndryshme, por në të vërtetë duhet të mbështesim rritjen e qëndrueshme në shoqëri dhe të mbështesim fuqizimin, për shembull, për të mbështetur forcimin e demokracisë dhe përfshirjen në shoqëri dhe kulturë gjithashtu.

KOHA: Përmes edukimit medial?

Palsa: Mendoj se kjo është 1 zgjidhje. Nuk është e vetmja zgjidhje, por është një nga mjetet në kompletin e mjeteve.

KOHA: Si përgjigjet Finlanda, po flisnim për manipulimin e informacionit nga Rusia, ndaj kësaj, por duke ruajtur përsëri liritë demokratike dhe mediat e lira.

Palsa: Mendoj se përgjigjja është e dyfishtë. Nga njëra anë, ne kemi nevojë që njerëzit të kenë aftësitë e duhura, njohuritë dhe aftësitë e duhura, si individ, në mënyrë që të kujdesen për veten, si dhe për të afërmit e tyre në familje dhe miqtë e tyre. Por gjithashtu duhet të kemi strukturat në shoqëri. Për shembull, mendoj se nuk është vetëm që u mësojmë njerëzve njohuritë mediale, por duhet të kemi edhe aspekte të tilla në shoqëri. Për shembull, liria e fjalës është në nivel shumë të lartë në Finlandë dhe në shoqërinë demokratike dhe njerëzit ndihen pjesë e shoqërisë, u besojnë institucioneve të ndryshme. Por ky besim nuk është si besimi naiv, por në fakt vjen nga praktika. Dhe kjo vjen nga fakti që ka një nivel të ulët korrupsioni, ka transparencë në shoqëri, ka media të forta në shoqëri dhe gazetaria funksionon si pjesë e shoqërisë demokratike. Dhe pastaj njerëzit mund të vlerësojnë rolin e tyre në shoqëri.

KOHA: A u besojnë njerëzit në Finlandë mediave? Institucionet a e fituan besimin përmes transparencës? Si është?

Palsa: Mendoj se kjo është një dinamikë që mbështet njëra-tjetrën. Nuk është si besimi naiv që, në rregull, unë besoj gjithçka, por, dhe nuk është as ky lloj skepticizmi që nuk i beson asgjëje. Ekziston ky lloj ekuilibri i hollë që duhet të vlerësosh gjërat që mund t'u besosh dhe që u beson atyre. Dhe pastaj ato duhet të jenë gjithashtu të besueshme. Pra, kjo është arsyeja pse është si një kombinim i strukturave dhe gjithashtu i njerëzve. Kur diskutojmë njohuritë mediale në lidhje me dezinformimin dhe keqinformimin, mendoj se nuk ka të bëjë vetëm me... përqendrimin shumë te negativiteti, lajmet e rreme dhe keqinformimi dhe analizimin e tyre. Por në të vërtetë ajo që duhet është të kuptosh se si funksionon gazetaria në shoqëri në përgjithësi. Dhe pastaj mund të shohësh. Kur e di se si prodhohet informacioni i mirë dhe i besueshëm, atëherë nuk ke pse të interesohesh që të kuptosh dezinformimin, sepse mund të zgjedhësh median cilësore dhe informacionin.

KOHA: Ju jeni këtu me një program që mbështetet nga Ambasada finlandeze dhe ka të bëjë me trajnimin e mësuesve. A mund të na tregoni pak për këtë? Sigurisht, nuk është iniciuar nga presidenti dhe Qeveria e Kosovës, por nga poshtë.

Palsa: Po, njohuritë mediale janë diçka që ne, Finlanda, por edhe vendet e tjera nordike mund t’i mbështesim edhe vendet e tjera dhe t’i ndajnë përvojat e njohuritë e tyre për atë që kemi bërë në ato vende dhe pastaj të mbështesin zhvillimin edhe në kontekste të tjera. Dhe këtu kam bashkëpunuar me një organizatë të quajtur Iniciativa e Fuqizimit të Arsimit dhe kam bërë këtë trajnim për trajnerët që të rrisin kapacitetin e tyre për zhvillimin e edukimit medial, në mënyrë që ata në të ardhmen të mund të veprojnë si udhëheqës edhe për zhvillimin e njohurive mediale. Dhe do të takohem edhe me mësues vendas dhe shpresojmë se mund të kemi një diskutim të këndshëm dhe të ndajmë përvojat rreth gjetjes së zgjidhjeve të duhura. Pra, nuk është se po përpiqem të tregoj se çfarë është edukimi medial e çfarë duhet të bëhet, por dua të angazhohem në diskutim në mënyrë që të gjejmë zgjidhjet e duhura edhe për kontekstin e Kosovës.

KOHA: Çfarë porosie keni për institucionet tona, jo vetëm për mësuesit, mbi qasjen që duhet ta kenë për të pasur këtë strategji të strukturuar të edukimit medial?

Palsa: Ajo që dua të theksoj është se edukimi medial është më i rëndësishëm se kurrë dhe nuk është diçka që është përgjegjësi vetëm e një pale. Ajo që në të vërtetë duhet është bashkëpunimi në mënyrë që secili nga çdo sektor në shoqëri të ketë një fjalë për atë që mund të bëjë për të promovuar njohuritë mbi median. Pra, nuk është diçka që mund ta vendosim mbi supet e mësuesve individualë, por në të vërtetë çdo organizatë në çdo sektor mund të bëjë diçka. Mund të jetë zhvillimi profesional. Për shembull, në Finlandë shumë gjëra janë bërë edhe për zhvillimin e njohurive mbi median te të rriturit, sepse kultura e medias ndryshon mjaft shpejt. Prandaj duhet të përditësojmë njohuritë tona edhe te të rriturit dhe qytetarët e moshuar. Prandaj është gjithashtu e rëndësishme të integrohet njohuria mbi median, jo vetëm në shkolla dhe për fëmijët dhe të rinjtë, por të gjenden zgjidhje për ta zhvilluar atë edhe për të rriturit.