Guri i rëndë

“Siç dihet, historia jonë kombëtare është parcializuar dhe akoma nuk e kemi të shkruar një histori të unifikuar kombëtare. Megjithatë, unë përpiqem që t’u sugjeroj historianëve të rinj që çdo vepër e shkruar prej tyre të jetë ‘një gur i rëndë që duhet të ketë peshë të veçantë’”, kishte thënë historiani i shquar, Ramiz Abdyli, i cili vdiq të martën e kaluar. Janë të shumtë historianët e brezave të rinj, por edhe studentët shqiptarë që shkelën në pragun e shtëpisë së tij. Në njërin prej takimeve të fundit që e kemi pasur me profesor Abdylin në shtëpinë e tij në Prishtinë, në tryezën e punës qëndronte dorëshkrimi voluminoz Ky “gur i rëndë” akoma s’e ka parë dritën e botimit

Në fillim të javës që e lamë pas në Prishtinë në moshën tetëdhjetenjë vjeçare u shua historiani i njohur Ramiz Abdyli (1944 – 2026). Njëri prej rrëfimeve të para që profesor Ramizi e kishte dëgjuar nga pleqtë e fshatit, por edhe të familjes në vendlindjen e tij në Llojan të Kumanovës, edhe pse shumë i zverdhur, por që ishte ruajtur ndër breza ishte për llojanasit e dikurshëm të besimit ortodoks që të veshur me tirq e plisa të bardhë të dielave shkonin për t’u lutur në një “kishë sllave”. Llojani – vendlindja e profesor Ramizit – përveç tjerash është i njohur për pasuritë nëntokësore që në shekullin XIX, por edhe më herët ishin në duart e familjes së njohur hebraike Alatini me seli në Selanik, por edhe për rrushin që fshati e ka prodhuar qysh nga mesjeta dhe dëshmi për këtë mund të gjenden edhe në kartat kishtare.

Tema e diplomës: “Pavarësia e Shqipërisë”

Profesor Ramiz Abdyli shkollimin fillor e nisi në Llojan, më pastaj e vijoi në Miratoc të Preshevës, ndërsa Shkollën Normale “Zef Lush Marku” në Shkup e mbaroi në vitin 1963.

“Ishin vite të vështira ato. Përveç skamjes ato ishin vite të paragjykimeve e besëtytnive që keq e kishin ngulfatur shoqërinë e atëhershme shqiptare të viseve lindore”, do të rrëfente më vonë ai.

Paralelisht me ndjekjen e studimeve për histori (1964-1968) që i përfundoi në Universitetin e Shkupit, prof. Ramizi tashmë kishte botuar në gazetën “Flaka e Vëllazërimit” disa shkrime që kryesisht temë e kishin pjesëmarrjen e shqiptarëve në Luftën Antifashiste. Përveç saktësisë në shpalosjen e ngjarjeve të ndryshme, jo rrallëherë mbeti i dëshpëruar kur nga tekstet e origjinale të dërguara në redaksi në vend të shprehjes “qarqet serbomëdha” do të zëvendësohen me “qarqet eksploatuese kapitaliste”.

Nga koha e studimeve në Shkupin a pas tërmetit të fuqishëm, studenti i ri Abdyli nuk do ta harrojë kurrë mentorin e tij dhe profesorin e njohur Hristo Poljanski, që përveç zgjerimit të njohurive kishte shprehur interesim serioz që studenti i tij për temë diplome ta kishte “Pavarësinë e Shqipërisë”. Pra diçka e rrallë për rrethanat e atëhershme kur merret parasysh se erërat e politikës rankoviqiane nuk kishin pushuar akoma.

Popullarizimi i luftës antifashiste dhe pjesëmarrja e shqiptarëve

“Shqiptarët e viseve lindore ishin të përfshirë në krahun e luftës antifashiste shumë më tepër se sa na viset tjera, sepse vetë rrethanat në tokat e tyre ishin specifike. Gjendja nuk ishte sikur në Kosovë dhe gjetiu ku Italia dhe Gjermania e ushtronin pushtetin me mënyra krejtësisht të tjera nga ato që Bullgaria i zbatonte në viset lindore. Pushteti okupues bullgar ishte edhe më mizor se sa ai i mëparshmi, pra i Mbretërisë së Jugosllavisë”, sqaronte ai për vitet e para kur zë fill hulumtimi i së kaluarës së shqiptarëve të viseve lindore.

Kështu njëri ndër librat e parë të profesor Abdylit ishte ai për heroin kumanovas Bajram Shabanin. Historisë së Maqedonisë së pas Luftës së Dytë Botërore e cila e fitoi shtetësinë pa i kaluar etapat e zakonshme ashtu siç i kaloi Kosova, duke filluar njëherë si krahinë e më vonë si Krahinë Autonome i mungonin personalitete të mirëfillta me çka të justifikohej ky “kërcim drejt në shtet” prandaj qarqet e atëhershme hezitonin që heronjve “maqedono – vlleh” t’ua bashkëngjisin edhe ata shqiptarë.

“Librit për Bajram Shabanin, por edhe hulumtimet e tjera që i bëra për Luftën e Dytë Botërore iu qasa me kujdes, sepse qarqet antishqiptare qysh nga vitet e para të pasluftës, ishin të interesuara që shqiptarët t’i përjashtonin nga pjesëmarrja e tyre në luftën antifashiste, kuptohet me qëllim të justifikimit të sjelljeve agresive dhe të trajtimit të tyre si element jo i besueshëm jo vetëm i Maqedonisë së atëhershme por edhe të Jugosllavisë”, kujtonte ai hapat e parë në zbardhjen e së kaluarës së shqiptarëve të viseve lindore midis viteve 1941 – 1945.

 “Bashkëbiseduesit apo dëshmitarët e gjallë shqiptarë simpatizantë të dikurshëm dhe pjesëmarrës të luftës të cilët i takoja, ishin të dëshpëruar deri në skajshmëri sidomos kur e kujtonin fatin e Kosovës, ndërsa dëshmitarët joshqiptarë më pranonin në bisedë vetëm kur nuk kishin nga t’ia mbanin”, rrëfente ai duke e kujtuar edhe një episod kur i kishte trokitur në derë një pjesëmarrësi të luftës në Beograd.

“Ai ishte Zhika Nikoliq, që më vonë doli hapur kundër shqiptarëve, kundër Kosovës, edhe pse shqiptarët e kishin strehuar dhe madje shpëtuar prej forcave bullgare. Ishim marrë vesh që të më priste në banesën e tij në Beograd. Zhika, një katundar i dikurshëm tashmë kishte avancuar në gradën e gjeneralit të ushtrisë jugosllave dhe e kishte veshur uniformën që të ‘mburrej’ para një shqiptari“, rrëfente profesor Abdyli më vonë.

“Pa një pa dy, Zhika më sulmoi se historinë e Luftës së Dytë isha duke e shkruar shtrembër se ashtu e kishin informuar ‘shokët’ që i kishte poshtë prandaj përkundër që kisha kaluar aq rrugë, ai nuk ishte i gatshëm të përgjigjej në pyetjet e mia. Fadil Hoxha për të ishte vetëm një nacionalist shqiptar dhe aspak komunist”, ishin fjalët me të cilat profesor Abdyli ishte përcjellë nga gjenerali çetnik i kamufluar me uniformë ushtarake jugosllave.

Nga kjo ngjarje nuk kaluan shumë vjet kur në mbledhjen e Organizatës së Luftëtarëve në Preshevë, në mars 1988, njëri prej “luftëtarëve” të dikurshëm serbë e sulmoi publikisht punimin e historianit dr. Ramiz Abdyli me temën “Presheva gjatë Luftës së Dytë Botërore 1941-1945”, thuhej në shtypin e kohës. Ky dorëshkrim sot gjendet në Bibliotekën e Preshevës.

Shumë tituj dhe punime – arkivat si burim dhe zhgënjim

Lista e librave dhe e punimeve që profesor Abdyli i shkroi dhe publikoi është shumë e gjatë, por ne do t’i veçojmë studimet: “Hasan Jakup Ferri – një jetë për atdhe”, “Trojet Lindore shqiptare në kryengritjen e përgjithshme (1912)”, Lëvizja Kombëtare Shqiptare 1908-1910” I dhe II (botuar edhe në maqedonisht), “Shkupi në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit (1878-1881)”, “Klubi Bashkimi i Shkupit (1908-1912)” e të tjerë.

Gjatë hulumtimeve për studimin “Hasan Jakup Ferri – një jetë për atdhe” botuar në vitin 2019, profesor Abdyli për disa ditë qëndroi në Arkivin Shtetëror në kryeqendrën e dikurshme të Malit të Zi në Cetinë.

“Në fillim më pritën shumë mirë por pastaj filloi ai mosdurimi tipik i fqinjëve tanë kundër nesh. Përgjegjësi i arkivit e shqiptonte emrin e Hasan Ferrit – Aso Feroviq, unë e shqiptoja ashtu siç është origjinal në shqip. Pas dhjetë ditëve të hulumtimit i sigurova materialet e nevojshme arkivore por edhe shtypin e kohës. Në ditën që po e përmbyllja punën time, përgjegjësi i arkivit ma bëri me dije se qëllimisht nuk më kishte treguar se edhe ai me profesion ishte historian dhe nuk ishte njeri i dërguar në atë post nga partitë politike! ‘Mirë që qenkemi kolegë’, ia ktheva dhe tani për këtë edhe po ua shpalosi edhe titullin e librit se si tingëllon në shqip dhe në gjuhën malazeze”, kujtonte profesor Abdyli.

Kështu një jetë e kaluar nëpër arkiva barte pas vete edhe dështimet. Një i tillë i kishte ndodhur profesor Abdylit në Arkivin Shtetëror të Beogradit të pas viteve të nëntëdhjeta.

“Arkivi Shtetëror i Serbisë gjendet në Zheleznik. Para viteve të nëntëdhjeta kam qëndruar atje të mos them me qindra herë, por tani ishte hera e parë që po shkoja atje pasi ishte shpërbërë ish-Jugosllavia. Nuk më duheshin shumë materiale por qëllimi i vajtjes ishte verifikimi i disa të dhënave për librin dyvëllimësh ‘Lëvizja Kombëtare Shqiptare 1908-1910’. Pasi u ula në tryezën e punës dhe mu sollën materialet, posa e nisa shfletimin e tyre mu afrua një zonjë e cila u prezantua si drejtoreshë e Arkivit duke më kërkuar ‘falje’ për kinse mosnjohjen e procedurës nga nëpunësi që mi kishte sjellë materialet dhe më tha ‘se tashmë pas shpërbërjes së shtetit kanë ndryshuar edhe rregullat e shfrytëzimit të materialeve arkivore, prandaj më duhet të bëj sërish kërkesë në përputhje me rregullat e reja’. Ky njëherësh ishte qëndrimi im i fundit në Beograd”, kujtonte ai.

Historia kombëtare dhe “gurët e rëndë”

Janë të shumtë historianët e brezave të rinj, por edhe studentët shqiptarë që shkelën në pragun e shtëpisë së profesor Ramiz Abdylit edhe pas pensionimit të tij. Me modesti dhe sjelljen e një intelektuali të mirëfilltë ai nuk pushoi së ndihmuari kolegët e tij të rinj me këshilla e sugjerime.

“Siç dihet historia jonë kombëtare është parcializuar dhe akoma nuk e kemi të shkruar një histori të unifikuar kombëtare. Megjithatë, unë përpiqem që t’u sugjeroj historianëve të rinj që çdo vepër e shkruar prej tyre të jetë ‘një gur i rëndë që duhet të ketë peshë të veçantë’”, kishte thënë ai.

Në njërin prej takimeve të fundit që e kemi pasur me profesor Abdylin në shtëpinë e tij në Prishtinë, në tryezën e punës qëndronte dorëshkrimi voluminoz që njëherësh ishte edhe vepra e shkruar kundër autorëve - akademikëve të Shkupit dhe qëndrimeve të tyre të paraqitura në Enciklopedinë tanimë mjaft të përfolur sa i përket paraqitjes të së kaluarës së shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut.

Ky “gur i rëndë” akoma s’e ka parë dritën e botimit…