Letërsia na bën të lirë, devijimet e përditshme nga standardi janë art

“Ajo mund t’ju ndihmojë të gjeni liri në një mjedis kontrollues. Në një botë në ndryshim, ku shumë punë tradicionale ka të ngjarë të zhduken ndërsa krijohen të reja, thuhet se krijimtaria dhe imagjinata janë të një rëndësie të madhe”, thotë studiuesja dhe shkrimtarja Verena Andermatt Conley, kur pyetet për letërsinë. Thotë se një lloj arti janë “edhe devijimet e përditshme nga standardi, nga klishetë e të jetuarit dhe të menduarit”. Në intervistë ajo flet edhe për politikën konkrete që përmbys e krijon paqartësi, për teknologjinë dhe Inteligjencën Artificiale. Në fund lë një porosi kundër asaj që e quan kalbje e trurit

Profesoresha Verena Andermatt Conley thekson se nuk është politikane dhe nuk ofron udhëzim etik. I pëlqen të flasë “për një ethos, një mënyrë të qeni dhe jo për etikë moralizuese që shpesh është e lidhur me pushtetin”. Sipas saj, e ashtuquajtura politikë konkrete shpesh prodhon vetëm përmbysje ose mbyll pyetje dhe krijon paqartësi. Por për letërsinë ajo nuk ka të tilla dilema. Puna juaj shtrihet midis letërsisë, filozofisë, filmit dhe studimeve hapësinore. Pyet nëse mund të kemi ende letërsi dhe, nëse po, çfarë lloji. Paralajmëron një lloj rreziku nga teknologjia dhe Inteligjenca Artificiale e për të një lloj arti janë “edhe devijimet e përditshme nga standardi, nga klishetë e të jetuarit dhe të menduarit”. Letërsinë e shkruan me L të madhe dhe ka arsye për këtë. “Angazhimi me Letërsinë, me L të madhe, është një privilegj. Shkrimi ka kufijtë e vet, kur gjendesh në një luftë, ose kur dikush është vërtet i sëmurë, mund të mos jetë në gjendje të shkruajë. Studentët lexojnë letërsi shpesh sepse është një kërkesë akademike. Leximi kërkon kohë dhe jo çdokush e ka atë privilegj. Leximi i letërsisë të detyron të ngadalësosh. Të bën t’u kushtosh vëmendje fjalëve dhe gjuhës. Kjo mund të jetë shumë e dobishme”, thotë Verena Andermatt Conley, studiuese, shkrimtare dhe profesoreshë, e fokusuar në letërsi, filozofi dhe ambientalizëm. Është profesoreshë vizitore që një kohë në Universitetin e Harvardit, ku jep mësim në departamentet e Letërsisë Krahasimtare dhe të Gjuhëve e Letërsive Romane. Gjatë karrierës ka eksploruar ndërlidhjet midis teorisë feministe, post-strukturalizmit dhe ekologjisë. Si autore, Conley ka botuar vepra teorike dhe artistike që shqyrtojnë marrëdhënien tonë me botën. Librat e botuar përfshijnë: “Hélène Cixous: Shkrimi i femërores” (1984), “Ekopolitika: Post-strukturalizmi në ambientalizëm” (1997), “Ekologjitë hapësinore” (2012), si dhe “Lufta kundër kastorëve” (2003), kjo e fundit një nga veprat autobiografike që eksploron mjedisin dhe natyrën.

Profesoreshë Conley, është kënaqësi të bisedojmë me Ju. Puna juaj përfshin shumë fusha, por ka një emër të cilit i jeni kthyer vazhdimisht dhe me të cilin mund ta nisim këtë bisedë. Ju keni shkruar për Hélène Cixous shumë herë. Pse është ajo një figurë kyçe në shkrimet tuaja?

Verena Andermatt Conley: E shkrova tezën time në “Les Lettres françaises”, një revistë letrare dhe politike e themeluar gjatë Rezistencës Franceze në vitin 1941 nga Jacques Decour dhe Jean Paulhan. Pas luftës, botimi ishte për një kohë të gjatë nën drejtimin e poetit Louis Aragon. Ai kaloi nga klandestin në zëdhënës zyrtar të Partisë Komuniste Franceze, përpara se ta braktiste ideologjinë dhe ta përqafonte punën e shkrimtarëve dhe mendimtarëve strukturalistë e më pas post-strukturalistë. Një artikull i rëndësishëm mbi strukturalistët dhe post-strukturalistët në fillim të viteve ‘70 ma tërhoqi vëmendjen. Përfshinte një shkrim nga Hélène Cixous. Kjo ishte gjithashtu koha kur një valë e re e feministëve francezë doli në skenë dhe Cixous ishte njëra prej tyre.

E impresionuar nga viti ‘68, e më pas nga post-strukturalizmi dhe feminizmi, u drejtova lehtë drejt punës së Cixous. Shkrova mbi “Sorties” (“Daljet”), esenë e saj në librin “Gruaja e sapolindur” (La jeune née). Ky projekt u bë monografia “Hélène Cixous: Shkrimi i femërores”. Si studente pasuniversitare ndiqja seminaret e Cixous dhe thjesht e adhuroja mënyrën se si i lexonte tekstet. Cixous ishte e frymëzuar nga psikanaliza, por edhe nga filozofia, veçanërisht nga puna e Jacques Derridas dhe, përmes tij, nga Martin Heideggeri, konceptet e të cilit mbi njerëzit, kafshët apo bimët dilnin në veprat e saj. Ashtu siç dilte ideja e pamundësisë për të zbuluar diçka plotësisht, e ruajtjes së misterit të tjetrit. Të gjitha këto ide më tërhoqën.

Ju keni shkruar gjerësisht mbi mendimin post-strukturalist dhe ekologjinë. Kush ose çfarë ju çoi drejt pyetjeve mbi mjedisin dhe ekopolitikën?

Conley: Më pëlqyen disa nga konceptet e Heideggerit mbi kohën dhe hapësirën që hasa për herë të parë te Cixous dhe kjo më çoi drejt një interesi të hershëm për ekologjinë. Si feministet e tjera, Cixous eksploroi pyetjet e natyrës dhe kulturës në lidhje me gratë, të cilat, tradicionalisht, ishin të shoqëruara me natyrën. Një rivlerësim çoi në një rishkrim të natyrës dhe lidhjeve të saj me kulturën. Në retrospektivë, ky rishkrim prodhoi mitin e vet. Magjia e këtyre shkrimeve u thye kur zbulova tekste të tjera që përpiqeshin të bashkonin psikanalizën, filozofinë, letërsinë dhe shkencën.

Derisa mu duk mjaft bindëse kritika ekologjike amerikane, kërkoja diçka më teorike që e gjeta në strukturalizëm – te “Tropikë të trishtë” e Claude Lévi-Strauss – por veçanërisht në tekstet që mund të grupoheshin lirshëm nën post-strukturalizëm, si “Kontrata natyrore” e Michel Serres. Gjithashtu, u tërhoqa nga shkrimet më fenomenologjike të Paul Virilios mbi politikën e shpejtësisë. Kjo më shtyu ta zhvendos fokusin tim paksa drejt një serie të re tekstesh që përfshinin “Rregulli nga kaosi: Dialogu i ri i njeriut me natyrën” i Ilya Prigogine dhe Isabelle Stengers, ku ata argumentonin se mos-ekuilibri sjell rregull nga kaosi. Kisha një marrëdhënie më ambivalente me tekstet postmoderniste si “Simulakra dhe simulimet” e Jean Baudrillardit dhe nuk më pëlqente aspak “Rendi i ri ekologjik” neo-konservator i Luc Ferryt. Serres, Prigogine dhe Stengers më prezantuan me një lidhje midis letërsisë, filozofisë dhe shkencës, një lidhje që e gjeta të pashmangshme.

Për të parafrazuar Derridan, i cili më tha në një intervistë që bëra dikur me të: “Këto njohuri (biologjia, kimia, fizika) evoluojnë shumë shpejt. Shkencat humane duhet t’i kenë parasysh”. Vazhdova të eksploroja lidhjet midis letërsisë, filozofisë dhe shkencës. Shkrimet e Serres më orientuan gjithashtu drejt kibernetikës. Rezultati ishte “Ekopolitika: post-strukturalizmi në ambientalizëm”.

Politika konkrete e përmbysjes dhe paqartësive

Në librin tuaj “Ekopolitika”, ju lidhni çështjet mjedisore me konceptet teorike. A mendoni se teoria ende mund të ofrojë udhëzim konkret politik ose etik në një kohë ankthi klimatik dhe hovi teknologjik?

Conley: Unë flas më pak për koncepte teorike ose teori sesa për mënyra të qenit ose mënyra ekzistence. Pyetja e politikës konkrete është gjithmonë e vështirë. E ashtuquajtura politikë konkrete shpesh prodhon vetëm përmbysje ose mbyll pyetje dhe krijon paqartësi. Nuk jam politikane dhe nuk ofroj udhëzim etik. Më pëlqen të flas për një ethos, një mënyrë të qeni dhe jo për etikë moralizuese që shpesh është e lidhur me pushtetin. Jam duke punuar në një projekt që më bën të mendoj më shumë në termat e obligimit, domethënë të përgjegjësisë dhe pasojave, ose të asaj që Stengers e quan kujdes për të mundshmen, që kërkon një hapje, për të çara në diskursin zyrtar. Në klimën e sotme cinike të tipit kujt i bëhet vonë, një nevojë e tillë për kujdes ndaj së mundshmes vlen si për të menduarit përmes çështjeve të ndryshimit klimatik, ashtu edhe për pyetjet e nxitimit përmes teknologjive.

Puna juaj shtrihet midis letërsisë, filozofisë, filmit dhe studimeve hapësinore. Sa të ndryshme janë të gjitha këto fusha sot nëse i krahasojmë me shekullin e kaluar?

Conley: Për mua, studimet hapësinore nuk janë një fushë e ndarë nga letërsia, filozofia apo filmi. Pyetja është më tepër, si funksionon hapësira në ato praktika të ndryshme. Me nxitimin dhe atë që është cilësuar si kohë reale, a mund të kemi ende letërsi dhe, nëse po, çfarë lloji. Raporti me këto praktika ka ndryshuar nën ndikimin e mediave të reja (iPhone) dhe tani përdorimit të kudondodhur të Inteligjencës Artificiale (IA), për interesat e mia veçanërisht Modelet e Mëdha Gjuhësore (LLMs- Large Learning Models) dhe ChatGPT, që gjenerojnë gjithçka, nga teksti te video, filmi e më shumë. Nuk duhet të jetë gjithçka mirë ose keq. Jam gjithmonë e interesuar se si artistët e rinj përballen me botën/botët e tyre. Tekstet nuk janë zhdukur, por vizualja është bërë vërtet dominante. Tekstet dhe filmat që më interesojnë merren më pak me subjektivitetin e pastër, por më shumë me një angazhim me botën që është, në çdo rast, gjithmonë politik.

Arti te thyerja e klisheve

Shumë nga shkrimet tuaja prekin perceptimin, kujdesin dhe vëmendjen. Si mundet letërsia të na mësojë të shohim ndryshe, të kujdesemi ndryshe për botën ku banojmë?

Conley: Kjo është një nga interesimet e mia kohëve të fundit. Jo vetëm letërsia, por arti në përgjithësi mund të na mësojë ta bëjmë këtë. Nuk duhet të jetë domosdoshmërisht art elitar. Një lloj arti janë edhe devijimet e përditshme nga standardi, nga klishetë e të jetuarit dhe të menduarit. Për ta bërë këtë, njeriu duhet ta lejojë veten të ndikohet jo vetëm nga vlerat e një ekonomie kapitaliste, shtrirja e së cilës shkon gjithnjë e më thellë, deri në pikën ku nuk mund të shmanget më. Në fakt, po shkruaj për kujdesin, domethënë për dekomodifikimin e kujdesit, një fjalë që është bërë një slogan universal. Një tekst i caktuar, një film apo një ese filozofike mund të ndihmojë në hapjen e një hapësire në atë mënyrë që të na mundësojë të shohim dhe të mendojmë ndryshe. Një afekt bëhet një lloj kujdesi përpara çdo veprimi. Është bërë më e vështirë sepse teknologjia dhe nxitimi parandalojnë shfaqjen e këtyre të çarave. Vëmendja kontrollohet, kryesisht për qëllime marketingu dhe përfitimi.

Në qasjen tuaj ndërdisiplinore, teknologjia shfaqet edhe si rrezik, edhe si premtim. Cili është mendimi juaj mbi rolin e teknologjive digjitale në formësimin e së ardhmes së mendimit letrar dhe mjedisor?

Conley: Përveç rasteve të ndonjë kataklizme të paparashikuar, teknologjitë (si ato për qëllime të përgjithshme, ashtu edhe teknologjitë në zhvillim) janë dhe do të jenë pjesë e jetës së njerëzve. Siç e bëri të qartë Felix Guattari te “Tri ekologjitë”, teknologjitë mund të pasurojnë jetën e njerëzve dhe këtë e bëjnë në shumë sektorë (duke filluar me teknologjitë mjekësore, të paktën për ata që kanë qasje), por tepër shpesh ato përdoren vetëm për fitim, ose për luftë dhe shkatërrim. Teknologjitë implementohen pa u menduar për pasojat. Teknologjitë (teknologjia bërthamore, bioteknologjia) mund të kthehen në kërcënim. Ato kërkojnë diskutim dhe kufizim. Llogaritja kuantike dhe ndryshimet që do të prodhojë në ekonomitë botërore duhet të mendohen mirë, ashtu si dhe shpërthimi i IA-së që po implementohet si një aset strategjik në një garë politike. Ekspansioni i saj i shpejtë duhet të trajtohet; aktualisht, ajo prodhon shumë mbetje IA (AI slop).

E njëjta gjë vlen edhe për mediat sociale dhe internetin, ku po shprehen shqetësime. Pak njerëz do të dëshironin të ktheheshin në kohën para kompjuterëve, celularëve apo IA-së. Teknologjitë, siç dihet, mund të jenë të dobishme. Megjithatë, ato mund të kenë gjithashtu efekte katastrofike në mjedis, nga minierat e rregulluara keq për nxjerrjen e metaleve të rralla, deri te konsumi i tepërt i ujit dhe burimeve të tjera jo të ripërtëritshme për IA-në, për të cilën kudo po ndërtohen qendra të stërmëdha të dhënash që konsumojnë energji të jashtëzakonshme. Në “Atllasin e IA”, Kate Crawford e dokumenton mirë këtë. Në të njëjtën kohë, matjet që bëjmë për ndryshimet klimatike, ndotjen e ajrit apo të oqeanit bëhen nga teknologji gjithnjë e më të sofistikuara. Ato mund të ndihmojnë në krijimin e një mjedisi më të pastër dhe në ndryshimin e mënyrave se si jetojmë.

Angazhimi me Letërsinë, me L të madhe, është një privilegj. Shkrimi ka kufijtë e vet, kur gjendesh në një luftë, ose kur dikush është vërtet i sëmurë, mund të mos jetë në gjendje të shkruajë. Studentët lexojnë letërsi shpesh sepse është një kërkesë akademike. Leximi kërkon kohë dhe jo çdokush e ka atë privilegj. Leximi i letërsisë të detyron të ngadalësosh. Të bën t’u kushtosh vëmendje fjalëve dhe gjuhës. Kjo mund të jetë shumë e dobishme. Një lloj ekonomie kapitaliste e bazuar në nxitim parandalon njerëzit të ndalen për të menduar vetë. Ajo mbyll hapësirat dhe kapërthen pjesëmarrësit. Leximi i një teksti letrar mund të na ndihmojë të ngadalësojmë, gjithashtu mund të na bëjë të devijojmë nga, ose të hapë të çara në, mendimin zyrtar. Lexuesit ndikohen nga fjalët, imazhet, tekstet. Kjo mund të çojë në një transformim dhe madje të përkulë një rrjedhë veprimesh.

Kjo do të prekë numra të vegjël njerëzish, jo të gjithë botën. Komunitetet e praktikantëve që rezultojnë mund të jenë ngjitëse ose jo. Fjala e modës në ekonominë botërore është minilateralizmi, jo më multilateralizmi. E njëjta gjë vlen edhe për praktikat krijuese ose kritike. Sa i përket mendimit mbi mjedisin, mendoj në terma të mënyrave të ekzistuarit, të modeleve të ekzistencës që janë të vetëdijshme për materialitetin dhe marrëdhëniet e njerëzve me botën (duke përfshirë kafshët, bimët, mineralet) ose botët. Praktikat janë gjithmonë të vendosura historikisht, gjeografikisht, politikisht. Transformimet mund të çojnë në mënyra të tjera të qenit që përkthehen në veprim. Transformimet nuk prekin mbarë botën. Ne jemi të gjithë me rrënjë. Ne mendojmë nga praktikat tona. Përveç kësaj, bota e parë nga SHBA, Evropa, Kosova apo Sudani, nuk është e njëjtë. Ne duhet të mendojmë lokalisht, por edhe globalisht. Shmangia e kapërthimit do të thotë të kushtosh vëmendje, ta mendosh botën në mënyrë relacionale.

Kur bota duket jashtë binarëve

Duke u kthyer në udhëtimin tuaj intelektual, nga studimet e hershme feministe dhe post-strukturaliste te shqetësimet ekokritike, çfarë vazhdimësie apo transformimesh njihni në mendimin tuaj? Dhe cilat pyetje mbeten ende të hapura për ju?

Conley: Unë përpiqem të adresoj momentin e tanishëm. Jam e orientuar drejt së ardhmes. Ajo që ju e quani udhëtimi im intelektual fillon në ditët e fundit të ekzistencializmit me Simone de Beauvoir, Sartre dhe veçanërisht Camus, puna e të cilit eksploron marrëdhëniet me botën. Feminizmi ishte i pranishëm me De Beauvoir. U fokusova në Rezistencën Franceze, në rezistencën politike rreth vitit ‘68, me theks te gratë, marksizmi, strukturalizmi (mësova se bota nuk ishte e bërë nga esenca por nga terma të kapur në konfigurime historike), post-strukturalizmi me vëmendjen e tij ndaj kohës në hapësirë dhe rëndësinë e psikanalizës, postmodernizmi me zbulimin e tij të ligjeve strukturore të vlerës.

Gjithmonë jam ndjerë e lidhur me natyrën (duke u rritur në Zvicër, si mund të mos isha?) dhe isha e fokusuar në marrëdhënien midis njerëzve, kafshëve, bimëve dhe natyrës. Për mua, nuk është çështje e zbatimit të një metode kritike, por e të menduarit përmes mënyrave të të qenit dhe pasojave të tyre. Këto mendime nuk mund të ngurtësohen. Bota dhe botët ndryshojnë. Në varësi të asaj që më prek dhe se si më prek, mendimi im ndryshon. E kupton që idealet e një periudhe të caktuar (siç ishte viti ‘68) nuk funksionojnë kurrë plotësisht. Ato gjithashtu mund të pushojnë së funksionuari. Pas një kohe, mund të ketë një pikë kthese pas së cilës njeriu duhet të rikonfigurojë mendimin e vet. Kjo nuk do të thotë t’i bësh thirrje modës, por t’i kushtosh vëmendje asaj që ndërhyn, ngjarjeve.

Shmangia e kapërthimit, të menduarit deri në fund dhe përqendrimi është i nevojshëm. Pushteti gjithmonë reformohet ashtu siç bëjnë, në mënyrë simultane, rezistenca ndaj tij. Kujdesi për të mundshmen është një formë pragmatizmi që vazhdon. Mos u përpiq ta ndryshosh mbarë botën. Ka një dallim midis të menduarit, aktivizimit të mendimit dhe luftimit në rrugë. Njeriu mund të marrë pjesë në një ngjarje në rrugë, konkretisht duke marshuar për mjedisin, gratë, emigrantët, një luftë specifike. Mendimi ndodh diku tjetër. Është çështje e të parit se çfarë na bëjnë të mendojmë, efektet që ka, çfarë mundëson ajo gjë. Si mund të mendojmë ndryshe? Çka ndikon te ne? Si, ashtu siç thotë Stengers, kujdesemi për të mundshmen në klimën e tanishme — në SHBA, në Kosovë — kur bota duket jashtë binarëve? A mund ta bëjmë ende këtë dhe si? Këto, për mua, janë disa nga pyetjet. Mendoj se duhet të vazhdojmë të (ri)shpikim taktika të vazhdueshme për të shmangur mekanizmat e kontrollit që janë omniprezentë. Aktivizmi varet nga vendi ku ndodhesh në glob dhe në çfarë lloj praktike(ash) je i angazhuar. Ndryshimi i vërtetë për mua ndodhi në zhvendosjen nga një mendim i përqendruar te subjektivitetet, drejt të tjerave më të rrënjosura në materializmat (e rinj), të mbështetura mbi marrëdhëniet dhe ndërlidhjet në një botë që shkon përtej njerëzores. Unë besoj në një politikë përgjegjësie dhe angazhimi ndaj një bote që ka nevojë të (ri)kompozohet kolektivisht dhe në mënyrë të vazhdueshme

Çfarë mendoni për studimet e letërsisë krahasimtare, funksionin dhe të ardhmen e tyre?

Conley: Gjithmonë kam pasur probleme disiplinore. Mbështetem shumë te mendimtarët francezë dhe kontinentalë. Megjithatë, nuk mund t’u përkushtohem kufijve të imponuar nga studimi i letërsive kombëtare në universitetin amerikan. Nuk jam as e sigurt nëse duhet t’i krahasojmë aktivisht letërsitë. E megjithatë, gjithmonë jam ndjerë më rehat në departamentin e Letërsisë Krahasimtare, sepse jam, siç thoni ju, mjaft ndërdisiplinore. Më pëlqen të huazoj nga ajo që funksionon për leximin dhe shkrimin tim. Kur fillova mësimdhënien, letërsia krahasimtare ishte në kohën e saj post-strukturaliste. Ajo mbështetej fort te filozofia kontinentale. Departamentet janë zhvendosur nga ky model. Shumë departamente të Letërsisë Krahasimtare, duke filluar nga ai i Harvardit, kanë adoptuar Letërsinë Botërore si model. Ata janë gjithashtu të interesuar për studimet e përkthimit.

A kanë një funksion departamentet e letërsisë apo shkencat humane në përgjithësi? Nuk mendoj vërtet kështu. Sartre dikur shkroi një ese me titull “Çfarë është letërsia?”. Kohët e fundit, pyetja është: “Çfarë mund të bëjë letërsia?” Po përsëris, ajo mund t’ju ndihmojë të gjeni liri në një mjedis kontrollues. Në një botë në ndryshim, ku shumë punë tradicionale ka të ngjarë të zhduken ndërsa krijohen të reja, thuhet se krijimtaria dhe imagjinata janë të një rëndësie të madhe. Departamentet e letërsisë mund të ndihmojnë për sa kohë theksojnë këtë komponent kritik. Ata gjithashtu mund t’i ndihmojnë individët që bëhen avokatë apo mjekë të jenë më kritikë në praktikat e tyre, si dhe, ndoshta, më empatikë dhe të shmangin thjesht ndjekjen e një linje zyrtare.

Shmangia nga kalbja e trurit

Nëse do t’i drejtoheshit një studenti apo shkrimtari të ri që sapo hyn në botën e teorisë dhe letërsisë, çfarë këshille do t’i jepnit për ruajtjen e pasionit dhe mendimit kritik në këtë epokë të mbingarkesës me informacion dhe teknologji?

Conley: Këshilla standarde është ndiqni pasionin tuaj. Kjo nuk thotë asgjë për rreziqet e përfshira. Natyrisht, nëse dëshironi të bëheni akademik, fusha nuk është shumë premtuese tani për tani, të paktën në SHBA. Por as e vdekur nuk është. Librat vazhdojnë t’i prekin studentët dhe t’i ndihmojnë të jetojnë. Nëse jeni të gatshëm të konsideroni rrugë jashtë akademisë, ka ende mjaft të tilla, nga redaktimi, te botimi, shkrimi për një revistë, blogimi, shkrimi fiksional apo shkrimi i skenarëve të filmit. Studentët që angazhohen në këto praktika shpesh kanë jetë dhe karriera shpërblyese.

Sa i përket përballjes me mbingarkesën e teknologjisë: thjesht fikeni! Edhe pse duhet të jemi të vetëdijshëm për teknologjinë dhe zhvillimet e saj, mund të jemi kritikë dhe nuk duhet domosdoshmërisht të bashkohemi me turmën. Nuk keni pse t’i mbani njoftimet ndezur 24/7. Kjo u shërben vetëm gjigantëve të teknologjisë, CEO-t e të cilëve ju u ndihmoni të pasurohen. Ndaluni dhe mendoni. Përdorni atë që mendoni se është e dobishme. Jini të përgjegjshëm. Kini kujdes për lidhjet që keni (me njerëzit dhe mjedisin), si lokalisht ashtu edhe globalisht. Kthejini teknologjitë drejt njerëzve dhe botës. Shmangni mbetjet e IA-së dhe kalbjen e trurit (brain rot). Mund të bëhet. Dhe mbi të gjitha, nëse është e mundur, shijojeni atë që ju e quani udhëtimi juaj.

Cila është përvoja juaj në Harvard dhe në çfarë jeni duke punuar për momentin?

Conley: Kjo që sapo ju thashë është ajo që jam përpjekur t’ia përcjell studentëve të mi në Harvard dhe gjetiu përgjatë viteve. Jam duke përfunduar një ese të gjatë mbi kujdesin pas kujdesit, domethënë mbi mënyrat për të shmangur tregtimin e kujdesit, për të mësuar t’i kushtojmë vëmendje dhe, përmes leximit e shkrimit, të devijojmë nga mendimi i madh klishe. Të kompozosh dhe të (ri)kompozosh një botë të përbashkët është një detyrë kolektive që nuk është kurrë plotësisht këtu, por gjithmonë në proces.