Nga Troja në Moskë

Dhuna dhe mizoria janë pjesë e sportit të luftës dhe askujt s’i shkon mendja t’ia ndalojë vetes apo të tjerëve. Zelli i hakmarrjes s’është veç shpërthimi i një pasioni, që me furinë e vet kalit dëshirën për fitore, por jo smirë inatçore që kalb shpirtin dhe e bën më të rëndë disfatën. Edhe në kulmin e betejës, kundërshtarët ia njohin nderin dhe hakën njëri-tjetrit – shpirtmadhësia nuk është e ndaluar. Por gjithçka ndryshon kur kriteri i përplasjes së forcave nuk është më forca, por shpirti gjykues. Kur lufta shfaqet si materializimi i një dueli më të thellë mes së vërtetës dhe gabimit, mes së drejtës dhe shtrembërimit, atëherë vlerësimi i ndërsjellë bëhet i pamundur

Autor: Rachel Bespaloff

Homerin dhe Tolstoin i bashkon e njëjta dashuri e sertë, e njëjta neveri burrërore për luftën. As pacifistë, as luftëdashës, të dy e njohin dhe e thonë troç të vërtetën e thellë të saj: atë luhatje të përjetshme mes shpirtit njerëzor të përndezur në harenë e agresivitetit, dhe shpirtit stoik të sakrificës që përmbaron rikthimin te Njëshi pa emër. E kotë të kërkosh tek “Iliada” apo “Lufta dhe Paqja” denoncime të zhurmshme të luftës si të tillë. Njerëzit luftën herë e bëjnë, e herë e pësojnë, disa e mallkojnë e të tjerë e këndojnë, por, ashtu sikur fatin, kush mund ta gjykojë? Heshtja – ose, më saktë, pamundësia e fjalëve – është e vetmja jehonë, vetëm ajo i përgjigjet faktit të luftës, si dhe vështrimi më në fund i çmagjepsur i Hektorit mbi Akilin në çastin e agonisë, apo sytë e tretur që Princ Andrei duket sikur i ngul diku përtej mortit të vet. Ndërkohë, rreth tyre, si gjithmonë dhe pas tyre, lufta veç vijon të grishë fuqi rinore që mezi presin të hyjnë në vorbullën e saj. Gjithmonë lufta është lakmi e rini, trupa që joshen rrokulli drejt shkatërrimit.

Duart më ziejnë e më ngërmon guximi, këmbët përfund më japin vrull të turrem (XIII, 98-9).

Ekstremi ka fuqinë e mistershme të prodhojë harresë, ta mpijë imagjinatën dhe kujtesën, për t’u lënë vetëm gjurmën memece të tmerrit. Por, njëkohësisht me shurdhimin, lufta stimulon imagjinatën duke hedhur një dritë të paparë që shpalos rendin e elementares. Tek epopeja, lufta shfaqet para së gjithash si zgjatimi deri në vlim i atyre ritmeve inatçore që shkundin natyrën, i tronditjeve të mëdha kozmike. Imazhet e “Iliadës” rizgjojnë vëllazërinë e egër të njeriut dhe elementeve.

Ra [heroi] posi lis e plep e bredh vigan që në malsi e rrëzon lëndatari

me sëpatë të mprehtë për të sajuar varka. Kështu u shkreh përpara kuajve e qerrit duke ulëritur dhe me grushta kapej

pas dheut të gjakosur

(XIII, 479-84).

Buçima e përleshjes ngjitet gjer në qiell, po aq lart e fort sa bubullima e elementeve:

As dallga e detit shtyrë nga hovi i erës

aq nuk gjëmon kur rreh shkrepat e bregut, as krisma e zjarrit ndër lugaje malesh

kur me furi djeg zhari pyje e breshta s’ushton duhia mbi viganët lis

sa vigma e tmerrshme e trojsve dhe akejve kur u vërsulën njëra palë mbi tjetrën (XIV, 482-9).

Por, përmbi tollovinë e kacafytjes, përmbi heroin e gjunjur përtokë

me krahë të mpirë në vend i gozhduar, që vdekjen e sheh me sy

(XX, 590-91)

Shtrihet paskajësia e amshuar ku Princ Andrei tretet diku mes thellësisë së qiellit dhe rrjedhës së kohës. Vala e luftës rikthen çdo gjë në vorbullimin e pamatë të Mbërjes që krijon, troshit e rikrijon pa reshtur botë, hyjni dhe shpirtra. Aty ku jetës, në horizontin e shkrumbimit të saj, brishtësia i bëhet piedestal. Pikërisht ngaqë lufta na i merr të gjitha, na lë pa gjë, Bota, si gjithnajë që na imponohet befas, kur mbi çdo ekzistencë të veçantë bie tragjikisht hija e plagës, bëhet e paçmuar. Gjithçka që është e destinuar të shkatërrohet, pa e ditur ende, apo me shpresën e verbër të ndonjë shpëtimi – jeta njerëzisht e thjeshtë, paqja e lume e Andromakës që mban thasët me tagji për kuajt e Hektorit, lumturia e përpëlitur e Natashës para nisjes së Andreit në luftë – përndritet me dhembshuri. Në këto dy epope, Bota nuk shërben thjesht si sfond: ajo është transhendencë e Njëshit – aktor dhe skenograf i padukshëm i dramës ku njerëz dhe zota luftojnë të përqafur.

Nuk mund të flitet për botë homerike apo botë tolstoiane në rastin e “Iliadës” dhe “Luftës dhe Paqes”, siç flasim zakonisht për botën danteske, balzakiane apo dostojevksiane. Universi i Tolstoit, sikurse ai i Homerit, janë vetë jeta jonë e çdo çasti, një botë ku s’kemi nevojë të hyjmë, pasi jemi tashmë pjesë e saj, siç ajo është pjesë e jona. “Zor t’i rrëfej të gjitha, unë që s’jam hyjni”. Modestinë e Homerit fare mirë Tolstoi mund ta bënte të veten. As njëri as tjetri s’kanë nevojë të rrëfejnë gjithçka, që Bota të shpaloset si gjithnajë. Vetëm ata (dhe Shekspiri hera-herës) kanë nga ato pauzat planetare përmbi rrjedhën e ngjarjes, ku historia shfaqet në ecurinë e saj të pandalur përtej vullneteve njerëzore, asnjëherë e kryer dhe përherë krijuese. Hektori nuk do ta jetojë shpartallimin e ushtrive pushtuese, as princ Andrei zbaticën e trupave napoleoniane. Por pagani fiton lavdinë e përjetshme, dhe i krishteri përjetësinë e besimit. Ky pasion i përjetësisë ushqen edhe dashurinë e atdheut, prandaj sprova e luftës e shpalos tërë thellësinë e saj. Përballë rrezikut ekstrem, njeriu e kupton se lidhja e tij me vendin që, me hir a me pahir, për të është bërë qendra e botës, vatra ku nderohen zotat e përbashkët, arsyeja fundore e jetës dhe vdekjes, se kjo ndjenjë dhembshurie dhe përkatësie pra, nuk është aspak ndonjë ndjesi rehatie përtace, porse detyrim i pamëshirshëm i gjithë qenies vetjake. Princ Andrei, ende i pashëruar nga prishja e fejesës dhe ambiciet përfundimisht të dështuara, pikërisht natën para betejës së Borodinos, në kulmin e krizës përballet me forcën e furishme të një pasioni shumë më të sertë se dashuria dhe etja për lavdi: vullneti për rifitimin e atdheut të poshtëruar. Pikërisht gjatë sulmit më të rrezikshëm te muri mbrojtës i anijeve akeje, ku ka mbledhur bashkë trojanë e aleatë, Hektori kupton forcën e vërtetë që zotëron secili individ kur bëhet fjalë për t’u dalë zot “të vetëve”: njerëzve të dashur, truallit dhe qiellit mbi të, sendeve familjare që përbëjnë dekorin e jetës. “Vetëm një është oguri më i mirë”, i përgjigjet ai Polidamasit, “t’luftosh gjithnjë për mbrojtjen e atdheut” (XII, 294-5). Përballë dilemës: ose i fortë, ose i mundur, njeriu detyrohet të shpikë forma të reja të dashurisë për jetën, më të rrepta, më këmbëngulëse. Pjer Bezukovi duhet të bjerë deri në vargonjtë e robërisë që të arrijë të kuptojë të vërtetën e thellë që i mbetej e fshehtë nën velin e vegimeve dhe nostalgjisë: asgjë s’është e tmerrshme në jetë, sepse gjithë jeta është e tmerrshme; se s’ka as kut e as peshore për të matur dhimbjet njerëzore. Edhe Akili i kobshëm, rrafshuesi i qyteteve, në çastin e fitores, kur i hakërrehet Priamit plak, nuk e di as vetë nëse është hero i ngadhënjimit apo pré e dëshpërimit. Këto të vërteta madhore, të gjithëditura, Homeri dhe Tolstoi ia rezervojnë njeriut të vetmuar: janë zbulesat e vetmisë në mes të vorbullës së veprimit kolektiv, tensione që njeriu detyrohet t’i durojë nën kërcënimin e skllavërisë ose asgjësimit. Por pesha e tyre, në vend t’ia tresë personalitetin në gjirin e masës anonime, ia thekson edhe më, duke e zhveshur deri në palcë. Pjeri, Andrei, Hektori, Akili, kurrë s’janë aq thelbësisht vetvetja, sesa kur një hap i ndan nga të mos qenit më hiç. Edhe vetë qytetet – Moska në flakë, si koshere e shkretuar, Ilioni i kërcënuar në begatinë e vet, tek i avitet hija e plaçkitjes dhe shkatërrimit – seç kanë një si frymim individual, një shpirt të mirëfilltë, një fatalitet të pandarë nga shenjtëria e pagabueshme. I shenjti Ilion, Moska, qytet i shenjtëruar, janë secila qendër e rëndesës së epopesë, vendi gjeografik ku lidhen e zgjidhen fijet e ngjarjes dhe njëherazi vendi metafizik ku kryhet konvertimi fetar i faktit në fiksion hyjnor. Edhe i djegur, i rrafshuar, qyteti mbijeton në mbështjellën e eposit, dëshmitar i pashuar i jetëve reale dhe imagjinare që ai pati bartur, i betejave reale dhe legjendare ku u pat’ luajtur fati i tij.

As Homeri, as Tolstoi nuk përpiqen ta zbusin skandalin e vuajtjes së pafryt, ashtu siç refuzojnë të fshihen pas idesë ngushëlluese të mbijetesës individuale. Jeta, për ta, matet vetëm me kutin e jetës. Në këtë rrafsh vështrimi, asnjë qëllim fundor nuk vjen të kufizojë afirmimin e rreptë të ekzistencës ashtu siç është, parë në tërësinë e vet dhe në detajin e fateve individuale. Homeri vërtet e himnizon madhështinë individuale dhe kënaqet me të, ndërkohë që Tolstoi e ndëshkon dhe përdhos, por nuk i njeh kurrfarë imuniteti ndaj vdekjes. Edhe vetë Akili, njeriu më përtej njerëzores “si t’gjithë i vdekshëm është”, pasi “në trup dhe atë mund ta plagosë mëzdraku / një shpirt ai ka” (XXI, 699- 700). Heroi nuk është i pavdekshëm, është vetëm harku i mbitendosur që lëshon sa më në largësi shigjetën e mprehur të dëshirës për amshim. Në çdo çast heroin mund ta pllakosë vetmia, mund të bjerë në zonë thatimi ku edhe vetë zjarrmi luftarak sikur i pendohet në shpirt, ku e braktisin edhe vlerat më të epërme e që i mendonte të përjetshme. Kur princ Andrei hyn në këtë zonë, asnjë nga dashuritë e mëparshme – as gruaja, as atdheu, as lavdia – nuk mbijeton më. Dhe kur heroin e rënë e mbështjell hija e zezë e vdekjes e fati i egër sytë ia terratis (V, 102-3), asgjë s’i mbetet më nga krenaria dhe lumturia e dikurshme. Vetëdija s’ka flatra që t’i lejojnë të ngrihet fluturim mbi vdekjen e të përqaf prej aty amshimin përtej rrjedhës së kohës ose në shkëlqimin e çastit. Jeta këtu nuk është rritje e vazhdueshme nga lindja deri në vdekje, por një kohësi e çarë me gropën e vdekjes në mes. Si për Homerin, dhe për Tolstoin, tehu i vdekjes mbetet përherë i mprehur.

Prandaj, as njëri, as tjetri, nuk i njohin njerëzimit kurrfarë epërsie. Fakti që njerëzimi nuk vdes – të paktën nga pikëvështrimi ynë i kufizuar – nuk e bën atë më të vyer se njeriun. Përkundrazi, ia zbret vlerën, në baraspeshë me vdekshmërinë që i mungon. Krishterimi ia ringreh, duke i rikthyer përmasën e vdekjes në nëpërmjet e Krishtit, mishërim i njerëzimit.

Përjetësia i takon kështu vetëm asaj Qenieje, që Tolstoi e quan Zot, dhe ku, për të, çdo gjë është e destinuar të tretet, si çlirim nga mëkati i individualit – Qenie që Homeri, pa i dhënë emër (në një dinamikë të përkundërt), e sheh të gjallojë si solidaritet aktiv në sfond të çdo ekzistence të vdekshme. Mirëpo, kjo Qenie, sado Gjithnajë, arrin të shpaloset vetëm përmes ritmeve të çrregullta të rrjedhës së mbërjes, ku përtej uljeve dhe ngritjeve, ecuria luhatëse duket se fsheh një synim krijues. Ushtritë armike që ndeshen përpara mureve të Trojës apo në rrethinat e Moskës, përtej hasmërisë që i ndan, skalisin së bashku në përjetësi tekstin e epopesë, ku njerëzit e së ardhmes do gjejnë forcën e nevojshme për transfigurimin e sërishëm të botës. Transfigurim, që s’do jetë kurrë shpagim, natyrisht. Kurrkush s’mund t’i rikthejë, as t’i shpëtojë gjithë ato thesare shpirti dhe jete të shkrumbuara më kot, flijime për rutinën e verbër të forcës. Por thirrjet e së pandreqshmes zgjojnë vullnetin krijues, dhe vetëm e ardhmja u përgjigjet, sepse asaj i drejtohen. Dhe nëse ka solidaritet të mirëfilltë, nëse komuniteti i individëve të veçuar është ndonjëherë i mundur, i vetmi burim i tyre është shpresa se një realitet i ri mund të lindë nga turpi dhe zia.

Individi i ndërgjegjësuar për shtrembërimet e vizionit të ngushtë të botës, çlirimin nuk e gjen te dashuria për njerëzimin, por te vrojtimi i këtij “materiali fillestar” që dergjet në fushën me gërmadha (Nietzsche), te përftimi i një imazhi të ri të ekzistencës ku hyn tërësia e së kaluarës me shkatërrimet dhe arritjet e veta, e gjithë historia e egër dhe madhështore.

Kur Homeri dhe Tolstoi duan të nxjerrin në dukje fatalitetin e forcës – rënien e pashmangshme të forcës krijuese në automatizmin e dhunës, të pushtimit në terror, të guximit në mizori – nuk shprehen me qortimet e indinjatës morale. U mjafton një imazh, një kontrast që na mbetet përherë i gdhendur në kujtesë. Asgjë s’e dëshmon më mirë afrinë e thellë mes poetit grek dhe poetit rus sesa ngjashmëria vëllazërore mes Petjas, djalit të vogël të familjes Rostov, dhe Polidorit, më i riu i bijve të Priamit. Dy çuna, që prindërit ua kishin ndaluar të shkonin në luftë; të dy e shkelin hareshëm ndalimin, ikin nga sytë me euforinë djaloshare dhe shkojnë e kositen në fushëbetejë. Përballë tërbimit mekanik të brutalitetit të luftës, Homeri dhe Tolstoi ngrenë hijeshinë e qeshur të adoleshentit ende të njomë, që luan luftash teksa kapërcen vijën e armikut. Edhe Akili, që e do luftën në vetvete, se ndeshet me të fortë, nuk ngurron ta njollosë lavdinë e vet duke shqyer një fëmijë të çarmatosur. Qoftë kur shpirti sundon lëndën, qoftë lënda shpirtin, vepron gjithmonë e njëjta forcë, që në pikën më të lartë të lakores së saj, është dhunti krijuese që vetëkapërcehet tek objekti i krijuar – dhe pastaj sikur shembet e bie nën peshën e ligjit të vet, shteron dhe shpërbëhet. Kur Akili, i dehur dru nga fuqia, masakron Polidorin dhe Likaonin, atëherë është gati për shigjetën e Paridit.

Por, sidoqoftë, nga pikëpamja e paanshmërisë, Homeri qëndron pakrahasimisht më lart se Tolstoi. Poeti rus s’mund t’i rezistojë tundimit të ulë e përdhosë vazhdimisht kundërshtarin e popullit të vet, ta zhveshë atë nga çdo prestigj në sytë e lexuesit. Poeti grek nuk poshtëron as fitimtarin as të mundurin. Nuk është e rastit, por thelbësore, që Akili dhe Priami t’i shprehin sinqerisht nderime njëri-tjetrit. Përderisa njerëzimi dhe raca e zotave janë njësoj të zhytur në fajësinë e mbërjes së gjithësishme, atëherë mirëkuptimi dhe mëshira u takojnë njësoj të gjithëve, si fatlumit, si fatkeqit, si Akilit dhe Likaonit. Homeri s’bën asnjë dallim, nuk ka asnjë dobësi për të vetët – dhe heroi që, për të, përbën modelin e fisnikërisë njerëzore: Hektori, nuk është grek, por trojan. Për më tepër, një lloj qashtërsie sundon marrëdhëniet e dhunshme, shpirti nuk merr pjesë në përplasjen e forcave dhe urrejtja është e papërzier me vrer.

Dhuna dhe mizoria janë pjesë e sportit të luftës dhe askujt s’i shkon mendja t’ia ndalojë vetes apo të tjerëve. Zelli i hakmarrjes s’është veç shpërthimi i një pasioni, që me furinë e vet kalit dëshirën për fitore, por jo smirë inatçore që kalb shpirtin dhe e bën më të rëndë disfatën. Edhe në kulmin e betejës, kundërshtarët ia njohin nderin dhe hakën njëri-tjetrit – shpirtmadhësia nuk është e ndaluar. Por gjithçka ndryshon kur kriteri i përplasjes së forcave nuk është më forca, por shpirti gjykues. Kur lufta shfaqet si materializimi i një dueli më të thellë mes së vërtetës dhe gabimit, mes së drejtës dhe shtrembërimit, atëherë vlerësimi i ndërsjellë bëhet i pamundur. Kur në luftë përplasen – siç ndodh te Bibla – Zoti i vërtetë dhe hyjnitë e rreme, Perëndia dhe idhujt, atëherë konflikti s’ka si të reshtë. Lufta është totale dhe duhet të shtrihet në të gjitha fushat, deri në shfarosjen e plotë të idhujve dhe zhdukjen e shtrembërimit. Kjo përjashton çdo respekt të kundërshtarit, që do t’ishte nderim fajtor i gabimit, mëkat kundër së vërtetës.

Për Tolstoin, Napoleoni s’është vetëm komandanti i ushtrisë pushtuese, por rival i Zotit; është mishërim i figurës mitike të personalitet madhor që bëhet pengesë për rikthimin e ekzistencave të veçuara në gjirin e Qenies së pashkatërrueshme. Ashtu si, nga ana tjetër, Kutuzovi nuk është thjesht heroi çlirimtar i tokës amtare, por akoma më shumë ndoshta anti-heroi, zëdhënësi modest i një domosdoshmërie historike, që me domethënien dhe shtrirjen e saj e kapërcen arsyen njerëzore.

Sidoqoftë, kur arrin në nivelet e madhështisë së Homerit dhe Tolstoit, stili i epopesë nënkupton gjithmonë një lloj vështrimi fisnik, vizionin panoramik të gjërave, kapërcimin e perspektivave meskine dhe të çdo gjykimi arbitrar. Epopeja kërkon vëmendje të ngadaltë dhe dhuntinë e përmbledhjes, rrokjen e gjendjeve kolektive dhe depërtimin e shpirtrave, vizionin e gjerë kozmik dhe imagjinatën e mprehtë antropomorfike. Gjykimi i anshëm dhe ndjeshmëria partizane janë dëshmi e një shpirti të ulët, që s’ka vend në të. Poeti i vërtetë epik duhet të jetë një lloj demiurgu, zotërues i një teknike ku çdo gjë na jepet në plotninë e vet, sikurse Krijuesi është njësoj i dhënë pas çdo krijese. Epopeja na e jep shkurren njerëzore në gjithësinë e degëve, me parcelat e dheut ende të ngjitura pas rrënjësh; heroi nuk shquhet në sfondin e errët të masës anonime, por veç si pjesë e një bashkësie të gjallë individësh, ku Pjer Bezukovi rri pranë Palton Kratajevit, ku Akili dhe Agamemnoni ruajnë secili rangun dhe tiparet dalluese.

Dëlirësia e ndjenjave, që nuk është e kundërta e sensualitetit, por shprehja më autentike e tij, merr te Tolstoi dhe Homeri forcë të veçantë. Aty ajo bëhet mbështetje e vullnetit të shprehjes, duke i vënë fré fuqisë së ndjesive: digë që përmban ujërat përpara shpërthimit dhe bën që, për një çast, çdo gjethnajë të mund të pasqyrohet në sipërfaqe bashkë me kurorën e vet qiellore. Forcën e dëlirësisë e dallojmë sa herë që një gjurmë, një detaj mjafton të evokojë ndjesinë më të mprehtë, me fjalë që dinë të mos ia vyshkin brishtësinë. E nuhasim sa herë që arti di t’i bëjë trupat të papeshë, t’i thotë pasionet me dy fjalë, sa herë që ekstremin e shpreh me masë dhe teprinë pa tepri: zhytjen në humnerën e luftës, por edhe fluturimin në paqen e konstelacioneve.

Marrë nga vëllimi “Iliada dhe Lufta”, i Simone Weil dhe Rachel Bespaloff botim “Aleph”, Tiranë, 2026

Përktheu nga frëngjishtja:

Orgest Azizi

Botohet me leje të përkthyesit