Pas dështimit të ndarjes, Asociacionit dhe Radoiçiqit, ka mbetur vetëm një opsion: Realiteti

PIKË me Veton Surroin: Bashkëbisedim me Dushan Janjiqin (1)

Surroi: Në "PIKË ", i ftuar është Dushan Janjiq, themeluesi i Forumit për Marrëdhënie Etnike, sociolog, aktivist i hershëm, njeri që i ka shqyrtuar këto probleme edhe para shpërbërjes së ish-Jugosllavisë.Nëse më kujtohet mirë, ti mbështesje Komitetin Qendror ose Kryesinë e KQ të LKJ-së, për marrëdhëniet etnike. 
Mirë se vjen, Dushan.

Janjiq: Mirë se të gjej.

Surroi: Ne njihemi që nga vitet 1989/1990, kur më ftove të bëhesha pjesë e Forumit për Marrëdhënie Etnike, në mbledhjen themeluese..., kishte edhe të tjerë që kishe ftuar... Fehmi Agani më i famshmi mes nesh, Arbën Xhaferi ishte gjithashtu me ne në ato aktivitete themeluese, dhe ideja ishte që, me largimin e komunizmit
dhe me fillimin e demokracisë, në fillim të një epoke, ta shqyrtonim mënyrën e zgjidhjes së raporteve etnike. 
Ja ku jemi 36-37 vjet më vonë dhe ende nuk kemi ecur shumë përpara.

Janjiq: Por është e sigurt që nuk ka më komunizëm.

Surroi: Komunizmi jo... ende nuk e dimë...

Janjiq: Në fakt, edhe ti je themelues. Por nismëtari ishte në fakt Rudolf Rizman, kolegu ynë i mrekullueshëm, sekretar i Gjykatës së Russellit dhe profesor privat i filozofisë i familjes Kennedy. 
Dhe ai kthehet nga Amerika, atëherë të gjithë aeroplanët uleshin në Beograd, 28 linja vendase, erdhi dhe tha: Hajde ta krijojmë një OJQ. Çka është kjo? Ai ma shpjegon dhe i them: Shkruaje propozimin si për Amerikë dhe ashtu do të veprojmë. Por ishte edhe Zvonko Lerotiq...

Surroi: Lerotiq ishte profesor në Zagreb...

Janjiq: ...ai ishte në Zagreb, në Fakultetin e Filozofisë, por ne të tre ishim e kishim të përbashkët që shkruanim libra për kombin dhe nacionalizmin, dhe më pas u shpallëm nacionalistë. Edhe pse unë, për shembull, punova në KQ të Serbisë, në Komisionin për marrëdhënie nacionale, dhe para kësaj isha në Qendrën Marksiste, pastaj në KQ të LKJ-së, kur ika nga Slobodani (Millosheviq) dhe pastaj shkova te (Ivan) Raçani për t’iu bërë shef kabineti, por prapë u mora me Kosovën dhe atë konflikt etnik me pëlqimin e Serbisë.

Surroi: Dhe Raçani ishte pjesë e asaj udhëheqjeje...

Janjiq: Raçani ishte i ngarkuar me Kosovën.

Surroi: ... dhe për marrëdhëniet ndëretnike.

Janjiq: Po, ky ishte një kombinim i mirë. Dhe natyrisht, ajo që nuk dihet pjesa më e rëndësishme e punës që bëmë, por nuk ka të bëjë fare me Forumin, s’po shpenzoj shumë kohë për të, qe “detitoizimi”.
Ishte një përpjekje për ta përgatitur shoqërinë, për t’i hequr simbolet, etj., dhe për ta hapur ngadalë hapësirën, që ajo që dikur quhej LK të riorganizohej vetë dhe të krijoheshin parti të reja.
Këtu dështuam thellësisht.

Surroi: Edhe pse Raçani udhëhoqi rrugën drejt socialdemokracisë në Kroaci.

Janjiq: Po. Ky ishte atje atëherë, dhe para kësaj ishte në Shkollën e Kumrovcit, por ideja rreth Forumit fillimisht ishte që të siguronim qasje te të dhënat ashtu që kur të merremi me nacionalizmin, të mbrohemi pak si autorë dhe natyrisht pastaj t’i kemi temat tona.
Unë kam atë dokumentacion dhe besoj se anëtari më i ri ishte Ylber Hysa. Ai ishte më i riu në përgjithësi, pra edhe ai ishte dikur i ri, por ishin 158 vetë nga Amerika, Rusia, dhe ne nga ish-Jugosllavia..., të huajt na thanë nga Kosova i kishit të gjithë pos Rugovës, e u thashë unë, “nuk deshi, se merret me letërsi”, pavarësisht se kjo ishte vërtet dëshira jonë.
Pastaj, natyrisht, na u desh të merreshim me probleme reale, dëshira ishte, siç tha edhe ti, të përgatiteshim vetë që marrëdhëniet etnike të merrnin trajta normale, demokratike të zgjidhjes së konflikteve. 
Nuk ishim të interesuar ta shpëtonim Jugosllavinë, sa për sqarim, por ishim të interesuar pikërisht për këtë, për njohurinë se nacionalizmat, pra konfliktet etnike, jo ideologjitë, mund të shkaktojnë luftëra.
Aktivitetet tona të para, natyrshëm për ne, ishin të lidhura për dëbimin e nxënësve dhe studentëve shqiptarë nga institucionet arsimore nga Millosheviqi. Kjo ishte shenja e parë e qartë, së paku për ne, se aty nis një diçka 
që quhet segregacion, që nis diçka e keqe.
Punuam shumë, dhe do të them vetëm për këtë rast se u trajtuan tema të ndryshme, se Forumi shkroi atë libër për luftën në Bosnjë, i cili shërbeu... një "dokument politikash", ne ishim të parët që e bëmë, nuk e dinim si... e mësuam nga amerikanët se si të bëjmë një analizë që ndikon te politikanët, domethënë rekomandime.

Surroi: Të kthehemi te çështja themelore. Çështja themelore që u vendos menjëherë ishte..., më 1990, më telefonoi Ante Marković, kur e nisi atë Aleancën për... si quhej aleanca e tij... "...e forcave reformiste", unë po mbaja fjalim atje kur Shesheli më gjuajti me një fotoaparat, që ia çau kokën Mirko Kovaçit, dhe në mbrëmje, diku pas mesnatës, Ante Marković më priti dhe më pyeti, a vjen në Aleancë...? I them jo, se nuk mendoj se do të funksionojë.
Epo, çfarë do të ndodhë në Kosovë? I them: dëgjo, Jugosllavinë nuk do ta reformosh pa Kosovën. Sepse Kosova është pjesë përbërëse e federatës së Jugosllavisë, kurse Miloševići me anschluss i mori të gjitha kompetencat, e ti nuk do të mund ta kalosh as buxhetin, sepse s’e ke votën e Kosovës. 
Po mirë, thotë ai, do ta zgjidh disi me reforma ekonomike. Më kanë mbetur një ose dy detaje. I them se njëri nga detajet është Kosova dhe detaji tjetër është Kosova. Pa Kosovën, nuk do të jesh në gjendje të bësh asgjë, dhe kjo është ajo që ndodhi.
Ja ku jemi 36 vjet më vonë dhe problemi kryesor në sigurinë e këtij rajoni, e kemi edhe Bosnjën, janë marrëdhëniet midis Kosovës dhe Serbisë.

Janjiq: Me Anten bashkëpunonim unë madje u futa ta shkruaj atë program, i cili më vonë, nga makineria e propagandës së Millosheviqit, u shpall plan sekret i CIA-s për ta rrëzuar Millosheviqin. Por objektivisht, mendoj se as Ante nuk e kuptoi kohën kur zhvillohej kjo.
Për sqarim shikuesit, në atë kohë, ekzistonte një perceptim se Maqedonia ishte një mollë sherri dhe marrëdhëniet serbo-kroate ishin më të rëndësishmet. Por epoka e re nisi me bashkimin e Gjermanisë dhe kjo e paralajmëroi që disa elemente të raporteve kosovaro-serbe do jenë të rëndësishme. 
Së pari, ta zëmë, janë dallimet, edhe fetare, kur flasim për islamin dhe si shikohen gjërat jashtë, por edhe dallimi, ta zëmë mes kolonializmit dhe imperializmit.
Shpërtheu si çlirim, dhe bashkimi i Gjermanisë, e cyti edhe pyetjen te të gjithë:, "pse jo edhe ne".
Dhe kjo e cyti, mbi të gjitha, në Serbi dhe Kroaci...

Surroi: Po kjo çështje është e moçme... që nga Kongresi i Berlinit.

Janjiq: Por u ringjall... të gjitha ato dokumente të Sheshelit... të gjitha disa dokumente, nuk e di, para Jugosllavisë, pas Jugosllavisë, kur thua Kongresi i Berlinit, pastaj Orbani sot.

Janjiq: Por Kosova ishte fillimi i krizës dhe përfundoi ashtu siç përfundoi, nuk ishte lufta, se fokusi kryesor ishte ndarja e saj... koalicioni i interesave Tudjman-Milošević u formua shpejt, kështu që kjo u la për më vonë. 
Dhe kjo "për më vonë", jam duke punuar tash sepse isha “insajder”, sinqerisht, kjo nuk ishte ajo që njerëzit në Kosovë e donin.
Sepse për shembull, nëse kujtojmë rezistencën e shqiptarëve, ajo u krahasua me intifadën, ishte një rezistencë paqësore, e njëjta gjë vlente edhe për Rugovën dhe për atë lëvizje, por tashmë ajo ikje e Miloševićit nga problemet në luftë u shndërrua, siç e tha edhe ti, në luftë e me të gjithë NATO-n. 
Pra, po, ajo çështje e pazgjidhur, edhe çështja shqiptare, si çështje e veçantë, ku Kosova është sërish temë dhe çështja serbe, as që mund të zgjidhej as me ato modele siç bëri Gjermania, sepse ato nuk ishin fuqi të mëdha. Prandaj, etnia doli në rend të parë kurse Ante Marković mendoi naivisht, si Trumpi, se mund të zgjidhej me normalizimin ekonomik.

Surroi: Isha pjesë e atij rrethi njerëzish kur vendosëm për diçka që është transcendental, që tashmë ka hyrë në shekullin e 21-të. Patëm vendosur që çështja shqiptare të mos jetë etnocentrike, të mos jetë e centralizuar, por të jetë policentrike, që do të thotë se çështja shqiptare ose populli shqiptar si i tillë, nuk e ka një qendër. Dhe ka qenë shumë e rëndësishme për ne dhe e vendosëm atë në Kosovë.
Ky ishte vendimi i marrë në Kosovë. 
Këtë e folëm më pas me shqiptarët e Maqedonisë, të Malit të Zi, nga Lugina... e Shqipëria.
Sepse nga ana tjetër kishim modelin etnocentrik të Serbisë, që i do krejt serbët me një shtet, paradoksalisht, pas dy Jugosllavive ku të gjithë serbët kanë qenë me një shtet.
Vija ndarëse mes çështjeve shqiptare e serbe, policentrikes dhe monocentrikes/etnocentrikes është në fakt ende vija ndarëse drejt zgjidhjes.

Janjiq: Objektivisht, kjo është formula, kur po kthehem te takimet edhe të qarqeve nacionaliste, shqiptare, kur mbaheshin takime bashkëpunimi para se të shpërbëhej Jugosllavia, niste parlamentarizmi në Ohër... Shqipëria ende nuk ishte lojtare aktive.
Besoj se kjo formulë i shpëtoi...

Surroi: Shqiptarët…

Janjiq: Shqipërinë dhe shqiptarët..., e krijoi një identitet të ri që ia mundëson mbijetesën në këtë globalizëm, dhe kështu ta ruajë gjuhën, kulturën dhe gjëra të tjera... tani ka nuanca... kurrë nuk qenë kurrë Shqipëri e madhe, por ishte një Shqipëri natyrale, një Shqipëri gjuhësore.
Kërkohej me themel e në rastin konkret, mendoj se qe zgjidhje ndaj së cilës etnocentrizmat që bazohen në shtypje dhe korrupsion, pará, nuk kishin përgjigje.
Tani po kthehem te çështja, ta zëmë, e organizimit të një shoqërie paralele.
Sepse jo vetëm shqiptarët mund ta mbanin atë. Pra, mendoj se është një moment shumë i rëndësishëm dhe çka vërej prej këtu është se ekziston qendër botuese dhe kërkimore shumë serioze në Maqedoni, e cila disi, jo në kuptimin e "revolucioneve me ngjyra" e lidh identitetin shqiptar me Turqinë... i përkthejnë ato libra në arabisht, 
ata ndikojnë jo në harmonizim, por në pjekjen e të gjitha atyre mosmarrëveshjeve mbi gjuhën, letërsinë, mosmarrëveshjet jopolitike. 
Pra mendoj se kjo është formula që ua mundësoi shqiptarëve të mbijetonin në kohë të vështira me një çmim të lartë. Dhe së dyti, ishte një komb i ri me moshë po flas tani për Kosovën, dhe Maqedoninë, dhe natyrisht një komb që u detyrua të emigronte, dhe aty u shfaq nga diaspora... e këtu Shqipëria bëhet shumë e rëndësishme, me ndryshime që ndodhën pas rrëmujës piramidale më 1997, dhe me zhvillimin e përshpejtuar aty është ai, pra besoj se kjo e mundësoi.
Po të ishte zgjedhur etnocentrizmi do ta kishit problemin që ne e kemi tash. Kemi dy pjesë të kombit: njëra jetoi, siç them, për 6 shekuj nën Austro-Hungarinë... model gjerman... që është tema e doktoraturës sime... identitetet kombëtare, dhe kjo pjesa tjetër, ne që jetuam nën Turqi, një model i ngjashëm me organizimin tuaj, nuk funksionon. Thjesht!

Surroi: Nga Zemuni e andej...

Janjiq: Nuk funksionon thjesht sepse disa flasin ijekavisht dhe tani po na detyrojnë të flasim ekavisht, sapo e kanë zbuluar cirilikën dhe na detyrojnë ta harrojmë shkrimin latin. 
Janë konflikte të brendshme që supozoj se ekzistojnë midis udhëheqësve shqiptarë rreth pretendimeve politike kur ata luhet me, "të gjithë tok", por objektivisht, në atë situatë besoj që kjo ishte marrëveshja më e mirë, që, absolutisht, udhëheqje që e ka vendosur, e bëri me mençuri, sepse nuk ishte e mundur që të gjithë të bëheshin gjermanë… e serbët kanë besuar se mund të bëheshin gjermanë

Surroi: A është i mundur policentrizmi mes serbësh?

Janjiq: Zor... por herë do kur do të ndodhë.
Siç shihet nga kjo beteja që Serbia të organizohet si shtet rajonal. Kjo nuk ka pasur sukses. Tani, që nga viti 2008, me ardhjen dhe ikjen e Malit të Zi... kini kujdes, kur flasim për Serbinë, nuk flasim për republikën. Po flasim për diçka që u krijua kur të gjithë ikën në vitin 2006 dhe 2008... i thonë Serbia Qendrore plus Vojvodina, pra ka më shumë mundësi për njëfarë, le të themi, multikulturalizmi dhe pluralizmi brendakombëtar, kurse në kuptimin politik, rrymat centraliste do të sundojnë derisa të hapet tregu, derisa të vijë kapitalizmi i vërtetë. 
Kapitalizëm i vërtetë nuk është ky që mbështetet në investime shtetërore. Kjo është çfarë do të pasojë. Kjo tash që po vjen, investimet masive, ndërkohë që Ballkanin Perëndimor, Greqinë, Bullgarinë, Rumaninë na shohin 
si një sferë të prioritetit të investimeve amerikane në energji, industrinë ushtarake... kjo është!
Serbia nuk do të jetë në gjendje të rezistojë, dhe pastaj ai centralizëm do të zhvendoset në sfera... të lëshojë pe në planin kulturor kurse politikisht mund të kemi fraksione që do të avokojnë për “të gjithë serbët nën një kumbull”.

Surroi: “Të gjithë serbët nën një kumbull” i kanë realizuar disa projekte deri tash, një nga to ka qenë lufta natyrisht, me rënien e Jugosllavisë.
Por sa i përket Kosovës, dy kanë qenë projektet që janë nxjerrë me këtë parullë: E para, ose copëtimi i Kosovës apo ricaktimi etnik i këtyre vijave. E dyta ka qenë territorializimi etnik nëpërmjet Asociacionit....
Ti ishte kundër të dyja projekteve.

Janjiq: Po, për arsyen shumë të thjeshtë se ishte edhe i treti: “nëse s’mundemi ta marrim të gjithë territorin,
ta ndajmë te Ibri”. 
Dje tash po flasim me matematikë etnike: nuk e zgjidh as problemin kombëtar serb, sepse shumica e serbëve jeton në jug të Ibrit... Graçanica, e nëse betohesh në kulturë, e në Car Dushanin... unë e mbaj me krenari atë emër e nuk jam mbret, dhe kam përvojë familjare...

Surroi: Nga Peja…

Janjiq: ... baba, gjyshi im ishte oficer i lartë, kolonel i xhandarmërisë në kohë të rrezikshme. E kur thonë tash... atëherë kanë qenë kaçakët, e jo ata që thonë se i kanë parë në vitet e ’90-a, dhe ato ishin kohët kur, nëse respektoheshin rregullat, mund të bashkëpunoje dhe të mbeteshe të jetoje edhe pse ishe xhandar, edhe pse ishe kolon, edhe pse të jepej toka e dikujt tjetër.
Besoj se në korpusin politik serb është ideja që “nëse nuk mund t’i disiplinojmë”, dhe Miloševići donte shqiptarët t’i shndërronte në njerëz të rendit të dytë, e pasojat e kësaj tash i paguan kombi serb, edhe krejt serbët t’i bëjë udhëheqës ndërmarrjesh, të paguar, nëpërmjet korrupsionit, dëbimit të shqiptarëve nga puna... dhe e ka huqur
I pata folur: “Slobo, po i shtyn të përgatiten për kapitalizëm, po i shtyn nga sektori privat, dhe kjo është e ardhmja”. 
Arsyet ishin shumë të thjeshta sepse mbi baza të etnisë, kështu e kuptoj unë dhe e kam bindje, nuk mund të ndërtosh shtet. Shtetin e bën shtetësia por mund të zhvillosh edhe shumë gjëra të rëndësishme të identitetit, kulturës dhe gjuhës edhe te serbët. Disa malazezë më patën thënë: “Faleminderit për ndihmën që na dha që Mali i Zi të bëhet i pavarur”. Në shaka ua ktheva: "Sepse doja të mos ju shihja më në Serbi, por ju po ktheheni”. Asnjë nga problemet nuk mund të zgjidhet me modelet e tyre.
Problemi i vetëm ishte riorganizimi i sinqertë i shoqërisë, ekonomisë, demokracisë, pluralizmit... jo! Autoritetet donin…

Surroi: Pse insistonin për ndarjen te Ibri dhe a është ende opsion vendosja e kufirit tek Ibri?

Janjiq: Kufijtë dhe ndarjet kufitare i shoh si dobësi, por kjo është kur beson se ke një shtet të fortë... jo shtetndërtuese, por shtet në të cilin ti sundon.
E pse po bëhet kjo? Sepse krejt kjo që e qeverisë Serbinë, e edhe Bosnjën, besoj, nuk e di si është te ju, pak më ndryshe, për shkak të diasporës, e ka edhe kapital që nuk qarkulloi as në guerile, as jashtë, është pak më ndryshe, nuk është për krahasim, e gjitha ndodhi duke u mbështetur në shtet dhe luftë. 
Po flas për strukturën shoqërore... ata nuk munden kaq lehtë të lirohen nga kjo, por me shkatërrimin e ekonomisë sistemet e fundit në industrinë e specializuar më nuk funksionojnë nuk do të mund ta bëjë as këtë. Do të mbetet, por do të mbetet si një ëndërr e përjetshme.
Është centralizëm i popujve që kanë jetuar gjatë të nënshtruar, dhe s’kanë gjetur përgjigje policentrike pra vazhdimisht synojnë bashkimin, e bashkimi është dominim dhe mbi pjesën tjetër të kombit edhe mbi të tjerët, pra, për të mos e komplikuar edhe për shkak të shikuesve besoj se është një lloj përcaktuesi, që për gjatë kohë Kosova do të jetë pika kyç e mitit serb, në dy elemente: Dita e Shën Vidit dhe Kryqi i Nderit, e kur themi, për sqarim shikuesit këta "nën një kumbull" nënkuptojmë Ćosićin dhe nacionalistët e atyre viteve, viteve '70 dhe '80,
kjo nënkupton se miti që u krijua në Austro-Hungari, se Austria donte ta dëbonte Turqinë nga Kosova, pra Beteja e Kosovës...

Surroi: Po ky është Vuk Karagjiqi...

Janjiq: Edhe nëpërmjet tij, sepse paguante policia austriake, ka dokumente të Filip Vishnjiqit, krejt vjershat ku, për shembull, shfaqen kalorës serbë me uniforma të bardha dhe kryqe të kuqe, të gjithë e dimë se ata janë templarë... Juda shfaqet... midis ortodoksëve, nuk ka Judë...
Juda është pak i theksuar në katolicizëm... është ai në darkë, Vuk Brankoviq, nuk ka rëndësi këtu... është afër këtu, shkon në Gazimestan dhe sheh një monument dy ushtritë e para që ishin atje, ishin arnaute në luftën kundër turqve...., por ky mit do të jetojë gjatë dhe kjo është tash kalaja e fundit. Territori nuk është më. Shfaqet si një mundësi, por vetëm nëse ndodhë një grusht shteti dhe i gjithë Ballkani të riorganizohet. Ja ku janë pallavrat 
e Dodikut edhe tani që po shkatërrohet, por mendoj se gjithçka do të jetë ndryshe, por do të mbetet në një formë tjetër si një tipar i përhershëm... nuk ka entitet kombëtar që nuk ka traumën e vet.
Kosova është traumë serioze, kjo është ajo që i shkrova Millosheviqit në atë kohë, një frustrim dhe traumë
serioze e nacionalizmit serb.
Dhe kur je i sëmurë, nuk mund ta mposhtësh sëmundjen vetë.

Surroi: Çka nevojitet për ta integruar mitin serb, identitetin serb, historinë serbe në Republikën e Kosovës?

Janjiq: Besoj se është e nevojshme që miti të mbetet mit. Dhe që të mos shndërrohet në politikë, dhe e keni parë në shembullin e Listës Serbe, që thjesht janë fjalë kot, këtu po dramatizohet, po i referohen mitit, besimit dhe pjesës tjetër, dhe nuk po e zgjidh. 
Askush nuk i ka penguar që ta vendosin në agjendë shembull, 3-4 vjet më parë, Kisha Ortodokse Serbe, eparkia e këtushme, propozoi një marrëveshje të shkëlqyer për statusin e KOS. Çështja shkoi në sinod. Asnjë politikan, madje as patriarku aktual, nuk e lejoi të arrinte aty ku duhej, domethënë në Qeveri dhe tryezën e Brukselit.
Dhe ky është modeli ku ata bashkëpunuan me Vatikanin... e dimë që Vatikani, përmes Sant Egidios dhe Casa Italia gjithashtu i ndihmoi shqiptarët të ktheheshin në objekte shkollore, se kur nuk janë nëpër shkolla, janë diku tjetër.
Vetëm ky shembull tregon se ky mit... dhe ta përfundoj me këtë, më i miri do të më kuptojnë, me përshkrimin që e bëri Dante. Kur shpjegoi se çfarë është nacionalizmi në Itali, tha se është ideologjia "prite qesen". Kur dikush bërtet “Itali!”, kape qesen tënde me dukate dhe ik.
Tani kjo është bërë një mit. Ky mit duhet të dalë nga "prite qesen", disa do ta besojnë, disa jo, rrëfimin për viktimën, për origjinën e kështu me radhë.

Surroi: Nga njëra anë, janë konceptet rreth ndarjes, "we are not bad guys" në njërën nga ato periudha kur aty ishin Frederica Mogherini, me shoqërinë... Grenelli, pastaj ishte Asociacioni... që gjithashtu është produkt i Brukselit.
Ti po ofroje diçka tjetër. Ti ofroje një koncept tjetër zgjidhjeje.

Janjiq: Tani të ta kujtoj Carnegie Coproration. Atëherë ty ta dhanë rolin e serbit e mua të shqiptarit. Rusi duhej të ishte amerikan, Bob Haden ishte rus, e duheshim (debatuar) nga këto pozita dhe gjetëm pika të përbashkëta. 
Mund të ishte model. 
Dhe diçka tjetër ndodhi atëherë, bombardime nuk kishte ende...

Surroi: Për hir të shikuesve, duhet thënë se kjo ishte 1997-a, dhe aty ishin Vuk Drashkoviq, Vesna Peshiq...

Janjiq: ... të gjithë përfaqësuesit politikë nga pala shqiptare...

Surroi: ... Mark Krasniqi, Adem Demaçi...

Janjiq: Millosheviqi duhej të vinte, e di pse nuk erdhi, ma konfirmuan ekskluzivisht këtë kur u kthyem. 
Ai model, në atë çast u arrit si zgjidhje: autonomi e lartë nën një garanci ndërkombëtare, dhe "ndërkombëtar" nënkuptonte Amerikën.

Surroi: E integruam edhe transicionin drejt statusit.

Janjiq: Zgjidhja përfundimtare mbeti e hapur. Statusi u la të jetë rezultat i procesit, e jo paragjykim. 
Po çka ndodhi?
Ndërmjetësova midis Kasoffit, Miloševićit, Daçiqit, erdhëm edhe këtu në përgatitje, aty ku ishte selia, tani ka një restorant të mirë, e LDK-së... gomat, kur vije rrugëve të atëhershme për në Kosovë, nja pesë goma prisheshin...
Shkova te ‘vullkanizeri’... më kishte dhënë detyrë Kasoffi të merrja vesh cilin serb do ta preferonin shqiptarët. 
E pyes, pa e ditur se ishte udhëheqës nëndege të LDK-së.
E pyes “cilin serb e vlerësoni më shumë”. Ai më thotë Zhikën. E kush është Zhika?
Shefi i administratës tatimore për rajonin.
Me te mund të merremi vesh.
Pra, ky është ai model jetese.
Për t'iu kthyer çështjes, nuk ishte një shans naiv, sepse duhej të mbështetej nga Madeleine Albright.
Pritej që nëse do të kishte një rezultat të suksesshëm, Madeleine Albright do të na priste të gjithëve, dhe Bill Clinton do të priste Rugovën dhe Slobodanin.
Slobodani emëroi një delegacion shumë të fortë. Ai emëroi Milutinoviqin, Shainoviqin dhe pastaj atë
që ishte atëherë në New York, më vonë ministrin e Punëve të Jashtme, Jovanoviqin.
Por Slobodani ma tha tekstualisht, dhe kjo thotë është e vërteta në këtë rrëfim "Nëse e kuptoj se kam një problem me Kosovën ose se opozita do ta përdorë këtë për të më rrëzuar nga pushteti, nuk do të vij”.
Shkoj unë në Pittsburgh dhe e përcjell porosinë Organizatori, Kasoff, telefonoi një herë dhe tha: udhëheqja e Serbisë nuk do të vijë.
Pse nuk do të vijnë? Epo, nuk e di.
Alan, mos më gënje, diku keni ngatërruar diçka.
Jo ne, por Zoran Gjingjiq, Vuk Drashkoviq dhe Vesna Peshiq, janë marrë vesh dhe e takuan Madeleine Albrightin. Pra, para takimit... Zorani as nuk u shfaq.
Kjo nuk s’ishte thashetheme e brendshme, kjo vetëm thoshte se kjo luftë e brendshme për pushtet ishte megjithatë prioritet si për Millosheviqin ashtu edhe për opozitën e atëhershme, sepse elita politike e Serbisë nuk ishte gati. E elita shqiptare po... Më kujtohen, Demaçi dhe Balkalli, për të mos përmendur njeriun që për mua është një nga idhujt e lëvizjes, Fehmi Aganin. Ky ishte një njeri që në situatat më të vështira gjente platforma për atë që kishim të përbashkët,
Kjo tashmë është e kaluara.
Atëherë u tha, ta përmend edhe këtë, zëdhënësi i Shtëpisë së Bardhë para Shtëpisë së Bardhë, gjë që na u përcoll dhe u përsërit, mendoj se ishte Cyrus Vance, Cyrus ishte aty gjatë gjithë kohës, e tha një fjali fantastike, kur e zbatuan atë trik fenomenal negociues, ... këtë ia them tash Vuçiqit, kjo të pret, do t’i përgatisin nja dy tri opsione, i ndërrojnë rolet Vetoni e përgatit opsion serb e Dušani atë shqiptar, vjen votimi dhe në fund, brenda tre sekondash. 
Thonë zotërinj, kemi konferencë për shtyp, siç do të thoshte Cyrus Vance, "gruaja ime e di ku jam", e ju shikoni se çfarë do t’i thoni popullit tuaj dhe çka keni bërë.
Me gjithë tronditjen që delegacioni nuk erdhi, në atë gjysmë ore, u dakorduan ato katër pika.
Ato katër pika konsiderohen sot, ai dokument si shembull. Ti në fund nuk e bëre rishikimin dhe libri doli vetëm si imi, për përvojën. Por, njëmend po studiohet si një mundësi e humbur.
Dhe ishte e nevojshme që mos të kishte luftë, dhe zëdhënësi tha: "për shkak të mosparaqitjes së tij, por edhe pse kemi njohuri se Millosheviqi po armatoset nga Bjellorusia dhe Rusia, Serbia do të bombardohet, nëse kjo vazhdon”.
Ishte hera e parë që përmendet...

Surroi: Nuk e di nëse është folur për bombardimin në formë eksplicite, por ishte…

Janjiq: Tha bombardime, dhe pastaj e quajtën "ndërhyrje". Dhe kur unë dhe Albin Kurti ishim në "dëgjimin publik", ishte udhëtimi i tij i parë ndërkombëtar...

Surroi: Më 1997 ose 1998?

Janjiq: Në Kopenhagë... atëherë kur ndodhi masakra në Prekaz, kjo ishte në maj...

Surroi: -1998-n.

Janjiq: Me 3 maj. Pastaj ishte tashmë u përfshi edhe ky zëdhënësi, tashmë i kishin provat për ato armë, dhe rrëfimin për ato S-300, që nuk kishin ardhur krejt, kështu që dua të them se përpjekjet tona nuk e parandaluan luftën..., por lufta e brendshme për pushtet, po flas tani për politikën serbe dhe mendoj se edhe sot për ta është më me rëndësi jo çka do të ndodhë kur të largohet Vuçiqi, por çka do të marrin kur të largohet Vuçiqi.

Surroi: Për t'u rikthyer edhe njëherë. Ideja që e ke dhënë disa herë është që çështja serbe të shqyrtohet përmes një qasjeje ndryshe në Kosovë, në mënyrë që ajo të mos territorializohet, por të jetë bashkimi i interesave kombëtare serbe në Kosovë.

Janjiq: Epo, po. Së pari, është zor ta përcaktosh se çka është interes kombëtar, por nëse ai artikulim politik bazohet në nevojat reale, atëherë do t’ia qëllosh. 
Dhe ne së pari bëmë atë hulumtim të nevojave të komunitetit serb.
Në biseda dhe anketa me njerëz, në grupe fokusi, ne gjithashtu kuptuam, për shembull, se interes shumë i rëndësishëm qe arsimi

Surroi: Ky është viti 2006…

Janjiq: Jo, jo, në vitin 2003. Dhe ne bëmë diçka tjetër para vitit 1997, është shumë e rëndësishme, dhe nuk mund të botohej askund... do ta publikojmë, nëse biem dakord. 
Është "Anatomia e krizës jugosllave", ku u pa se do të ketë luftë në Kosovë. Ne hulumtuam identitetet, kush e identifikon veten si, pse serbët kanë atë profil të kombit serb.
Çka kemi zbuluar, objektivisht, është që komuniteti serb mund ta mbrojë më së miri veten nëse fiton autonomi minoritare, kulturore dhe vetadministrative...

Surroi: Vetëqeverisjen…

Janjiq: Vetëqeverisje, termi i tashëm është "vetëmenaxhim". Ne e kemi bërë tashmë, me ndikimin e madh të përvojës hungareze në Kroaci dhe Serbi. 
Të lidhet çështja serbe me... do të thotë se ajo ka dy pjesë dhe secilën çështje. 
Vendimi i udhëheqjes intelektuale shqiptare në fillim të krizës ishte shumë i mençur.
Lidhja e decentralizimit me demokracinë dhe kërkimi i një Asociacion... si një formë e territorializimit dhe ndarjes së pushtetit nuk është e mirë

Surroi: Vertikalisht…

Janjiq: Nuk është mirë sepse është një gjë të luftosh për, le të themi, decentralizim dhe ndikim të fortë lokal.
Nuk e besoj se je i vetëdijshëm se sa shumë më ke ndihmuar ndonjëherë, KOHA... Kur solla atë model që bëra për Qeverinë e Serbisë, me kërkesë të Këshillit të Sigurimit, Çoviq atëherë e përfaqësonte qeverinë, bëhej fjalë për decentralizim dhe demokratizim. Unë ia paraqita..., ti do ta dish më mirë se unë, je më i ri se si quhej gjermani, por mua më kujtohet Minna Järvenpää.

Surroi: Michael Steiner.

Janjiq: E sjell unë... Më dërgoi Çoviqi, që ta shqyrtojnë, sepse pala tjetër, pra, UNMIKU. 
Kurse në UNMIK këtë e bënte OSBE-ja, ajo duhej jepte mendimin për zgjidhjen e decentralizimit dhe pozicionin e komunitetit serb. Ia sjell Steinerit. Ne propozuam diçka.
Dhe pa e lexuar, ai e dërgon Minna Järvenpään, më thotë e di këtë nëpërmjet Çoviqit, e më thotë problemi kryesor është se nuk mund të kalojë se shqiptarët nuk e duan.
Dhe menduan se ishim marrë vesh, nuk besoj se Ylberi e bënte pa e ditur ti.
Dhe botohet një pjesë...
Pra e kuptojmë se ekziston ky model. Dhe nisin të deklarohem... mbaj mend një kryetar komune shqiptar, i Pejës, thoshte këtë e duam... këtë që e keni tash një komunë e fuqishme pastaj natyrisht pjesëmarrja, kurse kjo duhet organizuar si Këshill kombëtar serb sikurse që është ai shqiptar në Serbi, e natyrisht edhe boshnjak. 
Pra, mund të them sinqerisht, kjo është ajo që ne po mbështesnim, dhe tani lajmi është se kur ishim në Podgoricë nja dy muaj më parë, me komisionarin..., ata dolën me këtë zgjidhje, për të propozuar që kur Kosova të bëjë ndryshime kushtetuese, të krijojë një legjislacion të pakicave që do të harmonizohej me standardet e fqinjëve, Malit të Zi, Kroacisë, Serbisë.
Bosnja nuk mund ta bëjë këtë, është më ndryshe. Sikurse edhe Maqedonia. Nuk mund ta zbatosh këtë model në Maqedoni, sepse janë dy grupe dominuese.
Unë them se jam pro kësaj dhe jam i bindur se do të ndodhë. Asociacioni... nuk mund të realizohet, për idenë që fshihej pas..., pankarta e Listës Serbe ishte: "votoni LS sot, nesër ndërtojmë".
Më kujtohen ato pankarta në veri të Kosovës. Një arsye tjetër pse nuk është e mundur është sepse demografia, si kategori e ndryshueshme, e ke kategori që quhet "i banuar kryesisht nga serbët". Në përkthim fjalë për fjalë të dokumentit, "e banuar me shumicë", dhe kjo po ndryshon.
Së dyti, kur e ke këtë, duhet të përfshish përfaqësues të interesit shqiptar aty ku ata janë pakicë, në mënyrë që, nëse është e lidhur me pushtetin ekzekutiv, të jetë e pamundur, dhe çështja e ekologjisë, për shembull, të mos jetë e lidhur me pushtetin ekzekutiv.
Ajoi përket komunitetit. Mund të jetë në kompetencë të Këshillit Kombëtar Serb, çfarë do të jetë lumi dhe pjesa tjetër, në mënyrë që ata të mund të ndikojnë në komunë.
Është thjesht e nevojshme të ndash mekanizmin e shtetit, duke marrë vendime ekzekutive, nga mekanizmi i konsultimit demokratik dhe ndikimit të qytetarëve, përfshirë këto tipare etnike.
Të paktën në kokën time, është e qartë se funksionon në Kroaci, funksionon në Hungari, malazezët u premtuan shumë shqiptarëve, ata kishin nevojë për vota për referendumin...

Surroi: Janë provuar tri gjëra: ndarja u provua dhe nuk funksionoi. U provua me Asociacionin... 
Në fund, u provua me Radojçiqin dhe nuk ka funksionuar.
Ky proces vetëm çon në zgjidhje më të këqija.

Janjiq: Në fund do të ndodh realiteti: do të ketë më pak serbë në numër dhe institucionet do të jenë më të dobëta, dhe institucionet kulturore, mirëmbajtja e kishave, ruajtja e identitetit, nuk po flas në kuptimin fetar, ato janë shumë të rëndësishme. Shihet në Shqipëri dhe kudo në botë.
Pra do të ketë më pak serbë. Do të ketë më pak përdorues të këtyre të drejtave, që do të thotë se ndikimi i tyre në autoritetet qendrore do të jetë më i vogël. Prandaj, dihet se kush është humbës: populli, në këtë rast populli i përcaktimit kombëtar serb.
Dhe kjo nuk është gjithmonë vetëm qëllimi i sundimtarit... ajo që Nenezić, një profesor i drejtësisë e quan “integrimi i dhunshëm i serbëve” nga ana e Kurtit... ose diçka e tillë ... nuk është kjo, nuk është vetëm Kurti. Është domosdoshmëria e një procesi kur je në atë luftë për të marrë pushtetin ekzekutiv përmes kombit, dhe pastaj krijon një institucion paralel, e mbyll kombin në etni, kjo nuk funksionon.
Mbi etninë, tashmë e thamë nuk ndërtohet shteti, kjo vetëm e rrënon... pra tash kur ka dështuar krejt kurse Asociacioni... mund të realizohet vetëm brenda konceptit të normalizimit të Serbisë dhe të Kosovës, e normalizimi është ajo për të cilën po flas, pra çfarë ndodhi në fund? Institucionet e mbetura nuk kanë shfrytëzues, tani janë veç ndërtesa, dhe marrja e ndërtesave paralajmëron se disa funksione do të shuhen. 
Shpresoj se ky nuk është qëllimi i kësaj qeverie, e besoj se është propagandë politike legjitime.
Sa do që nuk më pëlqen, por legjitime, sepse thotë unë e vendosa sovranitetin në të gjithë territorin, njerëzit votojnë për të... dhe kjo është shpresa ime, në konsultime me njerëzit për administratën e re, se ky është pikërisht koncepti i tyre, se ai proces duhet të ndalet disi, ashtu që të arrihet disi një zgjidhje institucionale për statusin serb.

Surroi: Dhe tani është në fakt e nevojshme të zgjidhet një paradoks, ndoshta disa paradokse, por paradoksi i parë është se askund në Ballkanin Perëndimor, komunat nuk kanë më shumë kompetenca, dhe kërkohen më shumë
kompetenca sesa kanë komunat, ndërkohë që nuk janë shfrytëzuar të gjitha kompetencat ekzistuese.

Janjiq: Kosova është një përjashtim këtu.

Surroi: Një diplomat më pyeti se pse Asociacioni nuk ka kuptim, unë i thashë: dëgjo, para së gjithash, komunat kanë të gjitha kompetencat si të tilla që kanë... jo vetëm komunat serbe dhe ato shqiptare, të gjitha komunat; dhe së dyti, pse duhet të ketë etnizim të atyre shërbimeve, atyre shërbimeve komunale? Pse duhet të kemi një kompani të përbashkët shërbimesh për pastërti. Pse duhet të kemi kompani pastrimi serbe për 10 komuna serbe, 
cili është qëllimi? Çfarë e lidh Leposaviqin me Shtërpcën, pse duhet të kemi një kompani të përbashkët që do të bëjë pastrimin?

Janjiq: Absolutisht e qartë, kjo nuk ishte ideja e decentralizimit. Për mua, kryetari i komunës është Zot i vogël. Pra, duhet ushtruar ndikim te zoti i vogël dhe ke rastin për ta zgjedhur tëndin.
Pra, kjo nuk ishte ideja...

Surroi: Dhe të kërkosh buxhet...

Janjiq: Po të kishte qenë e sinqertë ideja për decentralizimin e pushtetit dhe demokratizimin si të kombit serb ashtu edhe të atij shqiptar, apo të popullsisë, atëherë do të kishte qenë ndryshe...
Kjo ishte ideja për ta prerë, për ta marrë pushtetin ekzekutiv në emër të etnisë, dhe pastaj, siç u përpoq Dodiku, dhe madje dështoi, edhe pse entiteti i Republika Srpska njihet ndërkombëtarisht, nuk mundesh, unë gjithmonë e mbaj këtë qëndrim, nuk mund ta lidhësh mbajtjen e pastërtisë, prodhimin e barutit, me etninë. Nuk mundet, thjesht nuk mundet. Ka qenë e mundur në kohë fisesh dhe në epokën e disa shoqërive të mbyllura.
Kjo nuk funksionoi as në Itali, Italia mbahet nga qytetet, ose siç tha Mazzini, është më e lehtë për mua të iki te të tjerët. Kur e mundi ushtrinë dhe u përball me Papën, atëherë ai u integrua... doli jashtë dhe ky ishte veprimi i fundit pushtues..
Edhe ai si këta serbët e veriut që pyesin “ku e kemi Piemontin”, e kemi edhe ne pak këtë tipar dhe pastaj tha: Eh, tani që e kemi bërë Italinë, duhet të krijojmë italianë, urdhëroni mësojeni gjuhën!
Kaq është. Dhe ajo epokë ka kaluar, kështu që thjesht, çështja është pse e zgjodhën këtë?
Unë, nëpërmjet këshilltarit ia kanë dorëzuar modelin Tomislav Nikoliit. Ky është modeli që edhe Çoviqi e mbylli...
nuk e mbarova rrëfimin e mëhershëm...
Mora vesh se Steineri dhe Çoviqi po përgatisnin ndarjen te Ibri, i ngjyrosi “soliterët” dhe e bllokoi Kosovën. Ai shpiku se ato duhet të zëvendësoheshin... se Këshilli i Evropës duhej bërë propozimin për UNMIK-un, e propozimi i Kosovës s’mbërriti kurrë, dhe Çoviqi dhe Gjingjiqi nuk e lejuan thjesht Koshtunicën që ta informonte Këshillin e Sigurimit, se ne e kishim bërë pjesën tonë.
Po flas tani për faktet. Pra, ekziston ajo lojë, e cila gjithmonë është mbështetur nga disa interesa... tani i takon Steinerit të shpjegojë, për shembull, se pse e bllokoi këtë propozim specifik. 
Pieter Feith, i cili e dinte mirë... ai e përkrahu... Pra, OSBE-ja në atë kohë e mbështeti plotësisht atë ide por thjesht nuk mundesh, nëse udhëheqja vendase pavarësisht a serbe a shqiptare, nuk do mund të bëjnë çfarë të duan.. Po të mos ishte KOHA, nuk do të kishte ndodhur që bile disa kryetarë komunash ta shihnin e të
thoshin “kjo na duhet”.
U lutem këtyre të kuptojnë se fakti se s’do të ketë Asociacion... s’do të thotë se s’kanë kryetarë komunash.
Kini kujdes kë e zgjidhni për kryetar dhe luftoni për buxhetin përmes kanaleve institucionale.
E nëse keni buxhete paralele, fshihini ato.

Surroi: Dushan, faleminderit për këtë pjesë të parë, sugjeroj që të ndalemi këtu për të kaluar në pjesën e dytë në të cilën duhet të flasim për rendin e ri botëror ose përmbysjen e rendit aktual dhe ku ndodhemi ne si Kosovë, Serbi dhe Ballkan Perëndimor.

Janjiq: Pavarësisht se sa e re është, kujtoj se e kemi dëgjuar shumë kohë më parë, unë dhe Rudi nga një njeri, s’e di a vizionar apo mashtrues... nga Vladimir Dedijer.
Dhe bashkëpunuam në librin e tij "Ndarja e sferave të interesit".

Surroi: Gjë që po kthehet tani…

Janjiq: Ishte epoka e Luftës së Ftohtë, i blloqeve. Në vitet '90... blloku shpërthen dhe mandej vjen një fazë e iluzionit, konfuzionit, në kërkim të një zgjidhjeje që Fukuyama e quajti "fundi i ideologjisë", e ndërkohë ideologjitë shpërthejnë. Një besim se do të jetë një, e nuk dihej kush, nëse Amerika, Evropa..., në çdo rast Perëndimi, sundimtar i botës, i demokracisë kjo s’kishte bazë të vërtetë, ishte politikë.
Kjo është ajo që në fakt filloi me rënien e komunizmit, bashkimin e Gjermanisë dhe të tjera... zgjimin e etnisë, dhe në të njëjtën kohë këto forca janë teknologjike, atëherë ata folën për kibernetikë, jo për digjitalen... kibernetikë dhe robotikë, e tash i kemi njëmijë fjalë, që tregon përparimin.
Pra, sipas meje, mund të themi se kjo epokë i jep fund asaj ideje të vjetër... jo ideje, por trendi, që sferat më nuk do të ndahen nga armët, anijet spanjolle, pushtuesit, ushtritë..., por përmes ekonomisë, dijes dhe teknologjisë. Duhet të them se në vitin 1989 botova një tekst në Danimarkë dhe pastaj i gjeta ca harta që ishin në të vërtetë harta të CIA-s për analizë...
Dhe janë botuar në mediume të Kroacisë, por jo në Serbi, nuk lejohej. Harta thotë: Evropa në vitin 2020 një nga versionet, dhe aty nuk ka Jugosllavi.
Botuar në vitin 1989, lufta nuk ka filluar ende, por thotë Serbia dhe Vojvodina. Nuk ka Kosovë. Kosova është atje, Maqedonia është atje, Shqipëria është, dhe në fakt krejt këto e bëjnë, siç thonë, Federatën Ballkanase-Turke, kurse BE-ja është Bashkimi i Federatave Rajonale. Ka diçka këtu.
Tash nuk kemi turq, kemi grekë, që të mos përleshen, dhe kemi rumunë, dhe tash s’po flas atë që imagjinoj, është thjesht e shkruar në deklaratën e takimit të fundit, gjermanët gjithmonë kanë diçka për të shkurtuar... të takimit të ministrave të Ballkanit Perëndimor dhe BE-së, pika 6 thotë se do të ketë bashkëpunim veçanërisht me Bullgarinë dhe Greqinë në projektet e zhvillimit. Rumania është, natyrisht, një zonë e veçantë me interes amerikan, duhet të jetë një lloj Polonie për ne, një qendër e re rajonale.
Pra, në Evropë, unë e shoh absolutisht atë trend që mund të dallohej... nuk e di nëse ke qenë edhe ti
në atë ceremoni, me rastin e pajtimit... ishte cirk...  i Polonisë dhe Gjermanisë. Garton Ash kryesoi
dhe evropianët, kryeministra, përfaqësues... mbanin fjalime: "është shumë mirë tani që po bashkohemi, do të jemi një treg i vetëm dhe do të jemi në gjendje të arrijmë lehtësisht Rusinë dhe të kemi burime energjie", dhe pastaj polakët dolën, "tani që po bashkohemi, duhet t'i arrijmë francezët më lehtë... dhe Timothy Garton Ash, i cili kryeson, thotë: "Njerëz, unë i kuptova të gjitha. Shikoni njëri-tjetrin në shpinë dhe mendoni për luftërat".
Pra, dua të them se po ndodh ndarja e sferave të interesit, se në ato sfera interesi ne do të jemi përsëri në të djathtë, nuk mund t'i ikim njëri-tjetrit.

Surroi: Le ta lëmë për javën e ardhshme.