Ramazani dhe orari i shkollës: Çka nuk e kuptojnë as mbështetësit as kritikët

Vendimi i Drejtorisë së Arsimit për ta ndryshuar orarin e shkollës gjatë Ramazanit ka ndarë opinionin publik në Kosovë. Njëra palë e mbështet vendimin, tjetra e kundërshton. Por, sa i shoh argumentet e të dyja palëve, kam përshtypjen se debati ka kaluar pranë pyetjes thelbësore pa e prekur atë.

Arsyet e mbështetësve janë të ndryshme dhe shumë prej tyre janë të kuptueshme nga perspektiva njerëzore. Disa e mbështesin vendimin sepse përfitojnë drejtpërsëdrejti prej tij: janë agjërues, kanë fëmijë që agjërojnë, ose e shohin si gjest respekti ndaj traditës së tyre. Të tjerë, pa përfituar personalisht, mendojnë se në demokraci shumica ka të drejtë të vendosë për çështje të tilla, ose thjesht e shohin vendimin si akt solidariteti shoqëror. Këto janë motivime legjitime njerëzore. Por asnjëra prej tyre nuk e adreson pyetjen që shteti si institucion duhet t’ia bëjë vetes: a e justifikon vendimin përmes arsyesh që u jep llogari të gjithë qytetarëve si të barabartë? Fakti që një vendim na shërben ose se shumica e mbështet nuk mjafton si justifikim në kuptimin që kërkon demokracia kushtetuese.

Edhe në anën tjetër, arsyet janë të ndryshme. Ka kritikë të ndershme që buron nga shqetësimi për neutralitetin e shtetit dhe barazinë e qytetarëve. Por duhet pranuar se jo çdo thirrje në emër të laicitetit buron nga i njëjti shqetësim. Për disa, laiciteti funksionon më shumë si pozicion kulturor kundrejt fesë sesa si parim i arsyetimit publik. Rreziku këtu nuk është qëllimi i keq, por konfuzioni konceptual: kur kritika e një vendimi shtetëror mbështetet jo në parimin e arsyes publike por në refuzimin e fesë si të tillë, ajo e cenon pikërisht parimin në emër të të cilit flet. Sekularizmi politik, siç do ta argumentoj këtu, nuk kërkon që shteti ta injorojë fenë, por që ta arsyetojë çdo vendim përmes arsyesh të kontestueshme nga të gjithë qytetarët.

Pra problemi nuk është se vendimi u mor. Problemi nuk është as se vendimi ka lidhje me Ramazanin. Problemi është se si u arsyetua. Dhe ky problem nuk mund të adresohet as nga mbështetja e pakushtëzuar, as nga kritika që nuk e dallon sekularizmin politik nga antifetarizmi kulturor. Për ta trajtuar siç duhet, na duhet një kornizë konceptuale e qartë. Dhe pikërisht këtu fillon argumenti im.

Arsyetimi publik dhe kufizimet e tij

Në thelb të kësaj çështjeje qëndron një dallim themelor mes dy gjërave që shpesh ngatërrohen: shtetit që merr arsyen fetare si arsyen e vet vendimmarrëse dhe shtetit që, përmes arsyetimit pragmatik, akomodon disa kërkesa që kanë burim fetar. Laiciteti, në kuptimin e tij normativ, ndalon që arsyetimet fetare të qëndrojnë prapa vendimeve shtetërore si justifikim përfundimtar. Asnjë shtet laik nuk mund të marrë vendime në bazë të fesë si të tillë, sepse një vendim i tillë do të ishte në shpërputhje të plotë me karakterin e shtetit si garanci e barazisë normative mes qytetarëve. Ushtrimi i pushtetit detyrues duhet të jetë i justifikueshëm ndaj të gjithëve në mënyrë të barabartë. Por çka do të thotë saktësisht “i justifikueshëm ndaj të gjithëve”?

Në filozofinë politike bashkëkohore, ka një debat të rëndësishëm rreth kësaj pyetjeje. Disa kanë argumentuar se mjafton që arsyet e shtetit të jenë të kuptueshme: që qytetarët të mund t’i kuptojnë ato arsye, edhe nëse nuk pajtohen me to. Por, siç ka treguar bindshëm filozofja politike Aurélia Bardon, kjo kuptueshmëri e kulluar nuk mjafton për justifikim publik. Bardon-i e demonstron këtë përmes një rasti ndriçues: nëse shteti e ndalon martesën e personave të seksit të njëjtë dhe arsyen e mbështet në “vlerën e traditës,” kjo arsye kuptohet nga të gjithë qytetarët. Secili e kupton çka thotë shteti. Por për ata që nuk e pranojnë traditën si vlerë politike vendimtare, kjo arsye nuk dallon në asnjë mënyrë domethënëse nga arsyeja e bazuar drejtpërsëdrejti në Bibël. Në të dy rastet, qytetarët e kuptojnë çka thotë shteti, por nuk kanë standardet e përbashkëta përmes të cilave mund ta sfidojnë premisën themelore.

Ajo që kërkohet, pra, nuk është thjesht kuptueshmëria e arsyes, por kontestueshmëria e saj: mundësia e çdo qytetari ta vlerësojë, sfidojë, dhe eventualisht refuzojë arsyen përmes standardeve të përbashkëta, pa pasur nevojë të pranojë paraprakisht një autoritet normativ ose doktrinar me të cilin nuk pajtohet. Ky detyrim nuk u zbatohet të gjithë qytetarëve njëlloj. Ai vlen para së gjithash për zyrtarët dhe institucionet publike, sepse pikërisht ata ushtrojnë pushtetin detyrues në emër të të gjithëve. Nëse një organ publik merr një vendim që ndikon mbi qytetarët, dhe nëse arsyet e vetme që mbështesin këtë vendim nuk janë arsye për të gjithë por vetëm për ata që ndajnë bindjet e caktuara, atëherë institucioni ka dështuar ta justifikojë vendimin e vet publikisht. Qytetarët e zakonshëm, fetar ose jo, janë të lirë t’u referohen arsyeve që dëshirojnë në debatin publik. Por kur një institucion shtetërore merr vendime që ndikojnë në jetën e të gjithëve, ajo mban barrën e justifikimit publik. Ky dallim mes detyrimit të institucioneve dhe lirisë së qytetarëve është themelor për një sekularizëm që nuk e përjashton fenë nga jeta publike, por e kushtëzon ushtrimin e pushtetit detyrues me arsyetim të kontestueshëm.

Akomodimi dhe kufizimet e tij

Por laiciteti nuk nënkupton që shteti duhet ta injorojë realitetin e jetuar të qytetarëve të vet. Përkundrazi, shteti mund dhe në disa raste duhet t’i akomodojë disa kërkesa me burim fetar, përderisa ky akomodim plotëson tri kushte: vendimi duhet të jetë i arsyetueshëm përmes arsyesh publike që kontribuojnë në të mirën e përgjithshme; ai nuk duhet të krijojë pabarazi morale mes qytetarëve duke privilegjuar një grup fetar mbi të tjerët; dhe arsyet që e mbështesin duhet të jenë të kontestueshme nga çdo qytetar pa e humbur pozitën e vet si i barabartë. Nuk është thelbësore nëse motivimi fillestar i një vendimi ka rrënjë fetare. E rëndësishme është dallimi mes motivimit dhe përmbajtjes: parimi i justifikimit publik nuk kërkon që vendimmarrësit të mos kenë motive fetare, por që arsyet e paraqitura publikisht të jenë publike.

Këtu duhet marrë parasysh një dallim që e bën pyetjen e akomodimit më precize. Jo çdo praktikë fetare krijon të njëjtën lloj kërkese ndaj shtetit. Ka arsye fetare në kuptimin e ngushtë: arsye që bazohen drejtpërsëdrejti dhe domosdoshmërisht në doktrinën fetare dhe që, pa atë doktrinë, nuk qëndrojnë si arsye fare. Dhe ka arsye me dimension fetar por të shkëputshme nga doktrina: arsye ku dimensioni fetar luan rol në motivim ose kontekst por ku përmbajtja mund të formulohet dhe kuptohet pa referencë doktrinare. Ky dallim është vendimtar për çështjen tonë.

Marrim rastin e namazit. Nëse dikush do të kërkonte që mësimi të ndërpritej për t’u mundësuar nxënësve faljen, arsyeja e vetme që mbështet këtë ndërprerje është obligimi fetar i namazit. Pa pranuar atë obligim, arsyeja nuk qëndron si arsye fare: hiqe referencën fetare dhe nuk mbetet asgjë, asnjë arsye tjetër pse mësimi duhet ndërprerë. Kjo arsye bazohet drejtpërsëdrejti dhe domosdoshmërisht në doktrinën fetare dhe nuk është e shkëputshme prej saj. Me rëndësi është edhe pyetja se çfarë qëllimi i shërben akomodimi: ndërprerja e mësimit për namaz nuk i shërben misionit arsimor të shkollës, por obligimit fetar të nxënësit. Shteti nuk ka detyrimin ta mundësojë praktikën fetare; ky do të ishte dallim themelor mes akomodimit dhe etablimit.

Ndërkaq, ndryshimi i orarit gjatë periudhës së Ramazanit ka një strukturë tjetër arsyetimi. Nxënësit tashmë janë në gjendje agjërimi, dhe pasojat e kësaj gjendjeje bien drejtpërsëdrejti mbi misionin sekular të shkollës: nxënësit nuk mund të përqendrohen, performanca mësimore bie. Akomodimi i shërben qëllimit të vetë institucionit, jo praktikës fetare. Testi i shkëputshmërisë e konfirmon këtë: imagjinoni një nxënës që agjëron për arsye mjekësore, jo fetare. A do ta bënte shkolla të njëjtën përshtatje? Po, sepse arsyeja nuk ka të bëjë me doktrinën por me kushtet e mësimit. Arsyeja mund të formulohet plotësisht pa referencë doktrinare: ‘Gjatë kësaj periudhe, një numër i konsiderueshëm nxënësish janë në kushte fiziologjike që ndikojnë në performancën mësimore. E përshtatim orarin për ta optimizuar mësimin.’ Kjo arsye kuptohet, vlerësohet, dhe sfidohet përmes standardeve të përbashkëta. Çdo qytetar mund të pyesë: a është e vërtetë se performanca bie? Sa nxënës preken? A ka alternativa individuale që do të ishin më pak ndërhyrëse? Këto janë sfida legjitime që nuk kërkojnë pranim të asnjë premise doktrinare.

Pra, akomodimi i një praktike me burim fetar është i mbrojtshëm vetëm kur kushtet që krijon ajo praktikë janë të përgjithshme dhe të matshme, kur prekin drejtpërsëdrejti funksionin e institucionit, dhe kur nuk ka alternativa më pak ndërhyrëse që do ta arrinin të njëjtin qëllim. Njësoj siç sistemi laik ka absorbuar ditën e shtunë dhe të diel si ditë pushimi pa e cenuar karakterin e vet, edhe akomodimi i orarit gjatë Ramazanit mund të jetë i mbrojtshëm, përderisa arsyetohet si përgjigje ndaj kushteve reale që prekin misionin e institucionit. Por mundësia teorike e akomodimit nuk do të thotë se çdo akomodim faktik e përmbush këtë standard.

Çka bëri Drejtoria faktikisht

Drejtoria shkruan: “Për shkak të muajit të shenjtë të Ramazanit dhe në respekt të agjëruesve.” Kundërshtimi im nuk ka të bëjë me zgjedhjen e fjalëve dhe nuk po kërkoj që Drejtoria ta fshehë faktin se konteksti është Ramazani. Kundërshtimi ka të bëjë me mungesën e plotë të arsyetimit publik.

Drejtoria, si institucion shtetëror, mban barrën e justifikimit publik. Ajo nuk tregon asnjë shenjë se ka kaluar nëpër një proces deliberimi publik. Ajo nuk thotë: kemi shqyrtuar kushtet fiziologjike të nxënësve gjatë kësaj periudhe, kemi parë të dhëna mbi performancën mësimore, kemi konsideruar alternativa, dhe kemi ardhur në përfundimin se ky ndryshim shërben mirëqenien e nxënësve. Ajo thjesht thotë: muaji i shenjtë, respekti ndaj agjëruesve, ndryshojmë orarin. Mungon çdo gjurmë e arsyetimit publik.

Kjo zbulon se vendimi nuk u mor përmes arsyetimit publik që rastësisht akomodon një realitet fetar, por si përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj një fakti demografik fetar, pa ndërmjetësimin e arsyes publike. Shteti nuk ka nevojë ta fshehë Ramazanin, por ka detyrimin të tregojë se vendimi i tij qëndron edhe pa Ramazanin si premisë normative, se ai mbështetet në arsye që çdo qytetar mund t’i kuptojë, sfidojë, dhe eventualisht pranojë ose refuzojë si i barabartë. Arsyeja e Drejtorisë, ashtu siç është formuluar, nuk e kalon testin e kontestueshmërisë: shenjtëria e një muaji fetar dhe respekti ndaj një kategorie qytetarësh të identifikuar përmes statusit të tyre fetar nuk janë premisa që çdo qytetar mund t’i sfidojë përmes standardeve të përbashkëta. Drejtoria kishte mundësinë ta formulojë vendimin ndryshe. Ajo kishte arsyet publike në dispozicion. Fakti që nuk i përdori, por u mbështet në referencën fetare si arsye të vetëmjaftueshme, tregon se ajo funksionoi jo si institucion e të gjithë qytetarëve, por si shprehëse e një tradite të veçantë fetare.

Ky është cenim i parimit të neutralitetit shtetëror. Jo sepse vendimi ishte domosdoshmërisht i padrejtë në substancë, por sepse Drejtoria, si institucion publik, dështoi ta bëjë punën e arsyetimit publik që parimi i legjitimitetit ia kërkon. Edhe nëse 100% e popullsisë do të ishte myslimane, shteti përsëri do të duhej ta arsyetonte vendimin e vet përmes arsyesh publike, sepse kjo është ajo që e bën shtetin shtet: jo komunitet fetar që flet me gjuhën e vet, por institucion politik që u jep llogari të gjithë qytetarëve si të lirë dhe të barabartë.  

(Autori është profesor i asociuar në Fakultetin e Edukimit dhe Arteve në Nord University)