Heroi pa gjurmë: Milosh Kopiliqi – Kobiliqi – Obiliqi

Heroi, emri i të cilit në historinë e Ballkanit dhe të luftës kundër turqve është i lidhur me çastin më vendimtar të Betejës në Fushë-Kosovë (1389), nuk ka një histori të dokumentuar. Nëse një udhëtar i rastësishëm nuk do ta kishte shënuar emrin e tij dymbëdhjetë ditë pas ngjarjes, dhe nëse kronistët turq, plot dyzet vjet pas betejës, nuk do ta kishin ruajtur emrin e tij, shkenca kritike e historisë – bazuar në të dhënat historike vendase – do të duhej ta refuzonte emrin e tij si legjendar. Sepse në fakt, përveç emrit dhe aktit historik – vrasjes së Sulltan Muratit – pjesa tjetër e traditës që lidhet me emrin e tij është pak a shumë vetëm legjendë. Në vijim, unë përpiqem që, në bazë të të dhënave të njohura, të përcaktoj me besueshmërinë më të lartë të mundshme diçka më të saktë rreth emrit, mbiemrit, vendlindjes, kombësisë dhe pozitës shoqërore të heroit të Kosovës, këtij personaliteti historik pa histori”, ka shkruar në vitin 1934 studiuesi serb Dragutin Kostiq në revistën “Revue internationale des études balkaniques”. Tekstin e Kostiqit që është botuar në gjuhën gjermane po ua sjellim lexuesve të plotë. Titulli dhe nëntitujt janë të Redaksisë

Gjurmëve të një emri

Nëse shqyrtohen të gjitha të dhënat që Ilarion Ruvaraci (“Mbi knjaz Llazarin”) dhe Lj. Kovaçeviqi (“Vuk Brankoviqi”) i kanë mbledhur në punimet e tyre me rastin e 500-vjetorit të Betejës së Kosovës, dhe nëse atyre u shtohen edhe ato të Lj. Stojanoviqit (“Gjenealogjitë dhe analet e vjetra serbe”), në lidhje me heroin e Kosovës rezulton se: emri i tij nuk përmendet fare në shënimet më të vjetra vendase: mbishkrime, anale, kronika, gjenealogji, fjalime lavdëruese dhe shkrime historiografike (si p.sh. “Jetëshkrimi i Despot Stefanit” nga Kostandini).

Përkundrazi, që në shënimet më të vjetra të huaja (shënimi i xhakonit rus Injati më 27 qershor 1389) emri Millosh vërehet qartë; ndërsa kronika më e vjetër turke e Ashik-pasha Zades (mesi i shekullit XV) e shënon mbiemrin e tij si Kobilla. Ky mbiemër shfaqet më pas si Kobilli në fermanin e supozuar të Sulltan Bajazitit (sipas Hamerit), ose si Kopille (sipas Nikolajeviqit).

Në formën Kobille (përkrah formës më të rrallë Kobiloviq) atë e japin të gjitha burimet e huaja dhe ato vendase deri rreth mesit të shekullit XVIII, kur këto të fundit – në bazë të një etimologjie popullore që u shfaq atëherë (obilje –  bollëk, tepri) – e shndërrojnë atë në Obiliq. Në këngën popullore shqiptare për Betejën e Kosovës, të botuar nga Elezoviqi, ai shfaqet vetëm me mbiemrin Kopiliqi (vargjet 268, 449).

Këtu duhen shtruar tri pyetje: a) Pse kronika serbe nuk e përmend fare emrin e Milloshit deri në fund të shekullit XV (për herë të parë në Ruv. Rodoslov); b) pse e përmendin atë në të njëjtën periudhë kronistët turq dhe të tjerë të huaj; c) pse, përkundrazi, siç mund të konkludohet nga kronikat e huaja, e përmend atë qëmoti tradita gojore vendase? Këto pyetje mund të përgjigjeshin shkurtimisht kështu: Kronika vendase, e kultivuar kryesisht nga murgjit, është e mendimit se vetëm emrat e sundimtarëve të zgjedhur nga Zoti për realizimin e vullnetit të Tij, si dhe ata të mbajtësve të pushtetit më të lartë kishtar, meritojnë të shënohen; prandaj, kur ata hartojnë gjenealogjitë e tyre, pavarësisht nga forma letrare, vënë në dukje mbi të gjitha veprat e devotshme dhe të pëlqyeshme para Zotit të sundimtarëve (mbështetja dhe ngritja e manastireve e të ngjashme), ndërsa aktivitetin e tyre politik e prekin vetëm kalimthi ndërsa atë ushtarak në mënyrë krejt sipërfaqësore. Prandaj, në të gjithë literaturën e kronikave mesjetare nuk e gjejmë asnjë përshkrim të mirëfilltë beteje; madje as në raportet më të hollësishme (Beteja e Velbuzhdit 1330 në Përmbledhjen e Pavloviqit: Jetët e mbretërve dhe arqipeshkvijve serbë; raporti mbi Betejën e Kosovës në revistën “Glasnik Srpskog učenog društva” XI); përveç emrave të sundimtarëve dhe krerëve të kishës, te Danilloja, për shembull, përmendet vetëm një herë emri i vojvodës së madh Novak Grebostrekut, dhe kjo vetëm për një shkak të jashtëzakonshëm, pasi ai udhëhoqi trupat ndihmëse të Millutinit përtej detit në Azinë e Vogël.

Edhe në përshkrimin e jetës së Despotit Stevan (nga Konstantin Kostençki, i cili përndryshe përfaqëson mjaftueshëm pikëpamjet e një historiografie të mirëfilltë, përmenden vetëm emrat e fisnikërisë më të lartë (logotheti i madh Vitko, kryesuesi i madh Radiqi, dhe përkrah tyre ata të fisnikërisë kryengritëse, gjithsesi të rangut të lartë, si Nikolla Zojiqi dhe Novak Bellocërkviqi, të cilët shfaqen edhe si dëshmitarë në dekretet e kurorës).

Ndërkaq, heronjtë të cilët ai i admiron, duke i quajtur ata “shumë fisnikë” dhe duke i krahasuar ata – konkretisht mbrojtësin e Stalaqit dhe vrasësin e Muratit  – me “ata heronjtë e kohës së vjetër” (Leonidën?), ai nuk i përmend fare me emër, ndonëse këta emra ishin padyshim të njohur për të. Për Milloshin, kjo mund të tregonte se ai nuk rridhte nga fisnikëria e lartë, por i përkiste fisnikërisë së ulët, siç kishte supozuar më parë edhe Maretiqi (“Epika jonë popullore” 159).

Kronika turke, e hartuar në frymën e mënyrës së atëhershme të të menduarit rrënjësisht demokratik të popullit turk – sipas së cilës edhe më i varfëri mund të arrinte gradat më të larta përmes meritave personale, mbi të gjitha përmes trimërisë së tij –  mbante një qëndrim krejt tjetër ndaj emrave që meritonin të ruheshin për brezat e ardhshëm. Edhe ajo thekson në radhë të parë devotshmërinë dhe një jetë të pëlqyeshme para Zotit, mirëpo ajo i sheh këto virtyte jo aq te asketizmi, sesa te heroizmi, te lufta dhe te vetëmohimi për besimin: “shehid” (dëshmor) bëhesh përmes vdekjes në fushën e betejës.

Kronika turke e lartësoi Millosh Kopiliqin për hir të rënies “shehid” të sulltan Muratit

Prandaj, kronika turke është e pasur me përshkrime betejash dhe me emra të atyre shërbëtorëve të Zotit që janë dalluar me bëmat e tyre heroike. Për këtë arsye, kronika turke me gjasë është interesuar veçanërisht për emrin e atij “të pabesi”, përmes veprës heroike të të cilit Murati u bë dëshmor, dhe i cili bashkë me emrin e këtij të fundit, lartësoi edhe emrin e vet. Sa i përket kronikave të tjera të huaja, të cilat nuk ishin të lidhura nga konsideratat e kronistëve vendas të oborrit, është lehtësisht e kuptueshme që ato të shënojnë edhe emrin e Milloshit, aq më tepër kur dihet se për këtë ato shfrytëzuan traditën gojore popullore serbe.

Tradita gojore serbe, veçanërisht ajo e vargëzuar (epika), ndonëse mund të mbante vulën feudale, dallonte nga tradita e shkruar gjithashtu në konceptimin e detyrës së saj të veçantë. Megjithëse edhe ajo, nën ndikimin e kësaj të fundit, kremton veprat e devotshme të sundimtarëve dhe fisnikëve të mbretërisë, megjithatë ajo e vendos heroizmin dhe rreptësinë kalorësiake mbi gjithçka, pra motivi i saj kryesor është lufta.

Një dallim tjetër thelbësor qëndron në faktin se, veçanërisht në traditën e vargëzuar, sipas një ligji themelor epik, çdo gjë duhet të jetë e përcaktuar saktë dhe e emërtuar me emër: vendi dhe koha e betejës, pjesëmarrësit, dhe jo vetëm heronjtë, por edhe kafshët që u qëndrojnë pranë (kali, qeni). Prandaj, nuk ka asnjë dyshim se që në këngët e para për Betejën e Kosovës – këto raporte të para të kronistëve gojorë, që rrodhën nga pjesëmarrësit, dëshmitarët okularë dhe bashkëkohësit e kësaj ngjarjeje të përgjakshme – duhej të përmendnin edhe emrin e Milloshit, ashtu siç përmendnin në përgjithësi emrat jo vetëm të princave dhe fisnikëve, të luftëtarëve dhe heronjve, por edhe të shërbëtorëve të tyre. Gjurmët e kësaj kronike gojore dhe legjende janë ruajtur si në literaturën e kronikave vendase, ashtu edhe në ato të huaja. Vetëm në bazë të kësaj të fundit mund ta gjurmojmë më saktë zhvillimin e kronikës gojore dhe të vëzhgojmë se si u formua legjenda e Kosovës dhe në cilën pikë kohore shfaqen elementet e veçanta që janë ruajtur te Vuk Karaxhiqi. Vetë Milloshi ngrihet këtu gradualisht nga një shërbëtor (ndonëse një shërbëtor fisnik), i cili në gostinë e zotërinjve të krishterë ulet në fund të tryezës, deri në gradën e vojvodës së Princit, bëhet kunati dhe rivali i më të madhit ndër fisnikë, Vuk Brankoviqit, ndërsa përfundimisht, në traditën shqiptare, ai na shfaqet pothuajse si një sundimtar i pavarur në Kosovë dhe si kundërshtari kryesor i Muratit.

Milloshi, rrjedhimisht, në traditën popullore u shndërrua shumë shpejt në një personazh legjendar, madje pothuajse mitik. Duke qenë se mbiemri i hershëm (Kopiliq dhe Kobiliq) nuk ndjehej si mjaftueshëm fisnik për të preferuarin e popullit, ai u zëvendësua rreth mesit të shekullit XVIII me një mbiemër më të përshtatshëm (Obiliq).

Në asnjë dokument të vjetër nuk gjejmë qoftë edhe një gjurmë të një fisniku me mbiemrin e Milloshit

Kështu duke u bërë pjesë e legjendës, Milloshi mundi të pësonte një metamorfozë aq gjigante pikërisht sepse historia nuk ofronte asnjë bazë solide; sepse para bëmës së tij heroike dhe të pavdekshme, ai nuk i përkiste fare kronikës dhe para Betejës së Kosovës nuk kishte pasur një histori të veten. Në asnjë dokument të vjetër nuk gjejmë qoftë edhe një gjurmë të një fisniku me mbiemrin e Milloshit.

Nga ana tjetër, për këngët që tregojnë për një Millosh nga koha para betejës – dhe te të cilat mund të supozohej njëfarë baze historike – rezulton se këtu Milloshi ka zëvendësuar një hero tjetër. Kështu, për shembull, në këngën e njohur të Vukut, “Milloshi te Latinët”, ai ka zënë vendin e nipit të Dushanit (djalit të motrës), Millosh Voj(i)niqit nga Vushtrria. Ky i fundit njihet më mirë nga kënga “Martesa e Dushanit”; dhe sjelljes së tij më të lirë ndaj Dushanit, opozitës së tij ndaj fisnikërisë së lartë të oborrit, i përgjigjet pozicioni i njëjtë i Milloshit ndaj Llazarit dhe ndaj familjeve Brankoviq dhe Jugoviq.

Madje edhe në këngët e Kosovës, Milloshi zëvendëson një hero tjetër më të ri; për shembull, në “Këngët popullore epike” (Bogishiq Nr. 2), ai zëvendëson Sekulla Drakulloviqin, i cili ra në Kosovë më 1448, mbiemrin e të cilit (të shndërruar në Dragilloviq) ai megjithatë e mban. Shumica e këngëve që nuk kanë lidhje me Kosovën, e paraqesin Milloshin si një figurë heroike mitike të tipit të Herkulit.

E gjithë kjo tregon se para Betejës nuk ka pasur këngë për heroin e Kosovës, dhe njëkohësisht, se ai nuk i përkiste fisnikërisë së lartë me prejardhje fisnike, këngëtarët e të cilëve i kremtonin zotërinjtë e tyre në këngë ende pa vdekur, siç u bë për shembull para vitit 1379 në Ohër për të riun Ostoja Rajakoviqin (i quajtur Ugarçiq në këngë). Nëse ai i përkiste fisnikërisë, ai ishte një fisnik i vogël, vasal i një fisniku të lartë, i cili para betejës vuri në dyshim besnikërinë e tij. Ai mund të ishte bërë vasal edhe si një luftëtar dhe kampion i zoti, gjë të cilën ai e vërtetoi në mënyrë efektive me veprën e tij. Ato cilësi luftarake Milloshi mund t'i posedonte edhe si një luftëtar i zakonshëm dhe njeri nga populli. Fakti që Milloshi mori pjesë në betejë jo si komandant, por si luftëtar, dëshmohet që në dëshminë më të hershme (Konstantin Kostençki), ku për fisnikun që vrau Muratin duke u shtirur si dezertor, thuhet se ai ndodhej në pararojë, se ai luftoi para ushtrive në rreshtat që hapën betejën.

Fakti që Milloshi hyri në dritën e historisë vetëm përmes vdekjes së tij, dhe që ai ishte i panjohur për kronikën gojore para Betejës së Kosovës, duket se konfirmohet edhe nga rrethana që ai nuk lokalizohet saktësisht as në kronikën e mëvonshme gojore e as në atë të fiksuar me shkrim, siç është rasti me sundimtarët dhe të mëdhenjtë e mirëfilltë historikë (Marko i Prilepit, Rajko i Zmllanjës e të tjerë). Tradita popullore e lidh emrin e tij më tepër me katër pika të vendosura pothuajse në skajet e kundërta të territorit “serb”: me Ohrin,  Pirotin,  Braniçevën, rajonin e Cerit,  por më shpesh dhe me më shumë gjasa me të drejtë, me Kosovën dhe Drenicën fqinje.

Milosh Kopiliqi nga Drenica dhe simbioza ndëretnike

Përkatësia e tij si njeri i popullit vërtetohet edhe nga lokalizimi më i bazuar, i cili atë e lidh me Drenicën dhe, në mënyrë edhe më të drejtpërdrejtë, me fshatin e atyshëm Kobiliq (sipas Hahn, krahaso Ruvarac), respektivisht Kopillovic (Regjistri i vendeve, 1927). Me këtë zonë e lidh emrin e tij jo vetëm tradita gojore serbe, por edhe tradita gojore shqiptare, gjë që vërtetohet kësisoj edhe përmes të dhënave toponomastike.

Për fat të mirë, pikërisht për këtë territor ku ndodhet Drenica, për pothuajse të gjitha fshatrat bujqësore (serbe) dhe ato blegtore (shqiptare dhe vllehe), për popullsinë e tyre që kryesisht u ishte lënë si metoh (prandaj edhe emri Metohija) fondacioneve të sundimtarëve, na janë ruajtur të dhëna në disa dekrete manastiresh të mbretit Millutin dhe të birit të tij, Stefan Deçanit.

Veçanërisht interesante dhe shpjeguese janë dy dekretet e Deçanit (të publikuara në “Glasnik Srpskog učenog društva”, Seksioni II, vëll. 12): i pari (1330) nga Stefan Deçani, i dyti, i plotësuar dhe i konfirmuar gjashtë vjet më vonë, nga Dushani. Aty janë shënuar emrat e të gjithë fshatarëve, punëtorëve të tokës dhe blegtorëve të aftë për punë, të ndarë sipas familjeve në tri breza: në vend të parë emri i të zotit të shtëpisë (kryetarit të familjes ose bashkësisë shtëpiake) bashkë me emrat e vëllezërve të tij, pastaj emrat e djemve të tij dhe të tyre, dhe në fund, nëse ishte ende gjallë, emri i gjyshit. Përmenden emra gjyshërish që kanë lindur rreth vitit 1270, baballarësh të lindur rreth vitit 1290 dhe djemsh (nipave) të lindur rreth vitit 1310.

Mbi rëndësinë e këtyre emrave në krisobulat e Deçanit ka shkruar St. Stanojeviq (Južn. filolog VIII, f. 151-154) në esenë e tij “Emrat vetjakë dhe kombësia në Serbinë mesjetare”. Ai dënon dhe kritikon me të drejtë “pikëpamjen se emrat vetjakë në dokumentet mesjetare përcaktojnë kombësinë e personit në fjalë, si të pasaktë dhe të gabuar”, dhe deklaron se “jo kushdo me emër vlleh është vlleh, as ai me emër shqiptar është shqiptar” (f. 151).

Pasi ai shqyrtoi emrat e krisobulave të Deçanit sipas 8 grupeve: (I) Babai me emër të huaj (vlleh, shqiptar, bullgar) – djali serb (20 raste); (II) e kundërta, babai serb – djali me emër të huaj (24 raste); (III) gjyshi me emër të huaj – nipi serb (25 raste); (IV) e kundërta, gjyshi serb – nipi me emër të huaj (3 raste); (V) gjyshi serb – babai me emër të huaj – nipi serb (3 raste); (VI) gjyshi serb – babai serb – nipi me emër të huaj (2 raste); (VII) gjyshi me emër të huaj – babai serb – nipi serb (5 raste); (VIII) njëri vëlla serb – tjetri me emër të huaj (11 raste), Stanojeviqi arrin në përfundimin e prerë: “Një gjë është e qartë dhe e sigurt: emrat vetjakë në monumentet tona mesjetare në asnjë rast nuk mund të konsiderohen si të dhëna në bazë të të cilave do të mund të përcaktohej me saktësi kombësia e personit në fjalë” (f. 154). Nga kjo pasqyrë rezulton – pa bërë ndryshime (duke i konsideruar Bratush dhe Lepcin në grupin II, dhe Vitan në grupin IV si emra të huaj) – me ndarjen e grupit VIII në raportin 6:5 për dy grupet kryesore (d.m.th. a) emri i vjetër i huaj, i riu serb; b) e kundërta, i vjetri serb, i riu i huaj) – për grupin e parë 69 %, për të dytin 28 % (57 me 34 raste nga 91 raste të cituara te Stanojeviqi).

Padyshim që këtu kemi të bëjmë me një proces të serbizimit të emrave, dhe ky serbizim ashtu si edhe “tjetërsimi” i emrave, dëshmon padyshim – edhe pse mund të mos ketë rëndësi për përcaktimin e kombësisë së personit në fjalë –megjithatë në këtë zonë ka mjaft dëshmi për një simbiozë aktive të elementit serb dhe atij autokton romako-vlleh-thrakas-shqiptar. Ky fakt duhet të theksohet.

Nga kjo simbiozë, në të cilën elementi serb ishte më i forti si numerikisht ashtu edhe për shkak të fuqisë së tij asimiluese, është formësuar në thelb tipi dinarik, me ç'rast ajo popullsi e përzier fillimisht u serbizua vetëm sipas emrit (nominalisht), por më vonë edhe emocionalisht dhe në aspektin kombëtar. Shikuar nga ana etnologjike, kjo popullsi e përzier e krijuar përmes simbiozës shqiptaro – vllehe – serbe në pronat e manastireve kryesore, në këtë “metohi” gjithmonë të populluar mirë, do të emërtohej më së drejti si ballkanike (ballkanas), dhe pas përfundimit të procesit të serbizimit në kuadër të popullit serb, si tipi dinarik (dinarikët).

Vijon në numrin e ardhshëm të Shtojcës për kulturë