Rexhep Qosja – intelektuali që fliste në emër të popullit të plagosur

Telegramet e paraqitura këtu rrjedhin nga arkivat e deklasifikuara të Departamentit të Shtetit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe hedhin dritë mbi një nga momentet më të rënda dhe më vendimtare të historisë sonë kombëtare: Konferencën e Rambujesë në shkurt 1999 dhe takimet e qershorit 1999 në Këln, në prag të çlirimit të Kosovës. Në secilin prej tyre, në mes të një dramaturgjie diplomatike ku peshohej fati i një populli të tërë, qëndron figura e Rexhep Qosjes — i qetë, i matur, me peshën e shekujve mbi supe, dhe me zërin e një populli mbi gjuhë.

Hyrje

Sot, në ditën kur zemra e kombit shqiptar ka rënë në heshtje të thellë për ndarjen nga jeta të akademikut Rexhep Qosja, po i paraqes para lexuesit këto dëshmi të çmuara arkivore me një mallëngjim që nuk mund të fshihet dhe me një nderim që fjalët vështirë se mund ta shprehin. Kur një burrë si Rexhep Qosja ikën, nuk ikën vetëm njeriu — ikën një epokë, ikën një zë që për më shumë se gjysmë shekulli foli aty ku shumë heshtën, ikën një ndërgjegje që nuk u përkul kurrë para fuqisë së momentit, por iu përkul vetëm së vërtetës dhe popullit të vet.

Është detyrë e imja, dhe privilegj i rrallë, që në këtë orë dhimbjeje t’i ofroj kombit shqiptar një kujtim që nuk është ndërtuar mbi fjalë lavdërimi, por mbi burimin më të pastër që mund të flasë për një njeri: fjalën e vetë atij, të ruajtur në arkivat e historisë.

Dokumentet

Telegramet e paraqitura këtu rrjedhin nga arkivat e deklasifikuara të Departamentit të Shtetit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe hedhin dritë mbi një nga momentet më të rënda dhe më vendimtare të historisë sonë kombëtare: Konferencën e Rambujesë në shkurt 1999 dhe takimet e qershorit 1999 në Këln, në prag të çlirimit të Kosovës. Në secilin prej tyre, në mes të një dramaturgjie diplomatike ku peshohej fati i një populli të tërë, qëndron figura e Rexhep Qosjes — i qetë, i matur, me peshën e shekujve mbi supe, dhe me zërin e një populli mbi gjuhë.

Dy prej këtyre dokumenteve përbëjnë kopje plotësuese të të njëjtit telegram të Departamentit të Shtetit, që regjistron takimin e mëngjesit të 20 shkurtit 1999 mes sekretares së Shtetit, Madeleine K. Albright, Rexhep Qosjes dhe Veton Surroit, në Kështjellën e Rambujesë. Në atë takim, Qosja, me atë dinjitet të thellë që e karakterizonte, ia kujtoi sekretares se “Kosova vuan nga një marrëveshje e padrejtë e bërë 85 vjet më parë, e cila ka prodhuar cikle gjakderdhjesh, shkatërrimesh dhe masakrash” , dhe kërkoi, me forcën e njeriut që e ka të qartë se po flet në emër të brezave, një garanci se populli i Kosovës do të mund ta shprehte vullnetin e tij përmes një referendumi. Prania e dy kopjeve të këtij telegrami në arkiv dëshmon rëndësinë që iu dha, qysh në momentin e parë, fjalës së tij.

Dokumenti i dytë regjistron mbledhjen ministrore të Grupit të Kontaktit të pasdites së po asaj dite, në të cilën Qosja — së bashku me Hashim Thaçin, Ibrahim Rugovën dhe Veton Surroin — artikuloi para ministrave të jashtëm të Francës, Mbretërisë së Bashkuar, Gjermanisë, Italisë, Rusisë dhe Shteteve të Bashkuara qëndrimin unanim të delegacionit kosovar se “qytetarët e Kosovës kanë të drejtë të ligjshme të deklarohen lirshëm dhe në mënyrë demokratike për statusin e tyre” . Në atë sallë, ku çdo fjalë peshohej në peshore të arta, Qosja e mbajti peshën e saj me nderin e një intelektuali që fliste në emër të një populli të plagosur.

Dokumenti i tretë, i datës 21 shkurt 1999, na sjell drekën e tendosur të punës, ku sekretarja Albright i kërkonte Kryesisë kosovare pranimin e marrëveshjes së ndërmjetme. Në atë moment të vështirë, kur presioni ndërkombëtar kërkonte nënshtrim, Qosja ngriti zërin për diçka më të lartë se një tekst: për natyrën e paqes që meritonte Kosova. Ai tha se paqja duhej të ishte një “paqe e drejtë” — një paqe që “do të qëndronte përgjithmonë” . Në këto pak fjalë gjendet e gjithë filozofia e jetës së tij: se një popull nuk mund të pushojë me një paqe që nuk është e ndërtuar mbi drejtësi.

Dokumenti i pestë dhe i fundit, nga Këlni më 8 qershor 1999, në ditët kur qielli i Kosovës po pastrohej nga tymi i luftës, regjistron fjalët e Qosjes ndërsa e paraqiste luftën e popullit të tij si një përballje që i bëhej bashkësisë ndërkombëtare për të mbrojtur “vlerat e qytetërimit bashkëkohor, si demokracia dhe të drejtat e njeriut”. Atje, me atë largpamësi që rrallëherë e zotërojnë politikanët, ai këmbënguli se fushata ushtarake do të ishte vërtet e suksesshme vetëm atëherë kur populli i Kosovës do të kishte mundësinë të vendoste për statusin e tij politik, dhe paralajmëroi me dhimbje për dualitetin “absurd dhe të patolerueshëm” të institucioneve paralele, duke e kuptuar se përçarja e brendshme ishte rreziku më i madh që na kanosej pas çlirimit.

Kujtesa historike

Të lexuara së bashku, këto dokumente nuk janë thjesht letra të arkivuara — ato janë zë. Janë zëri i një burri që, në orët më të vështira të popullit të tij, nuk u lëkund, nuk u përkul, nuk e tregtoi të vërtetën për lehtësinë e momentit. Rexhep Qosja shkoi në Rambuje jo si politikan që kërkonte pozitë, por si intelektual që mbante mbi shpatulla peshën e një historie të gjatë padrejtësish. Ai foli me gjuhën e drejtësisë kur të tjerët flisnin gjuhën e kompromisit. Ai kujtoi të kaluarën kur të tjerët donin ta harronin. Ai përmendi popullin kur në sallat e mëdha flitej vetëm për shtete.

Dhe pikërisht për këtë — sot, kur ai nuk është më — këto fjalë të tij, të ruajtura në gjuhën e ftohtë diplomatike të një fuqie të huaj, do të mbeten të ngrohta në zemrën e kombit tonë. Sepse kombet nuk i kujtojnë burrat e tyre nga titujt që kanë mbajtur, por nga betejat që kanë luftuar për ta, dhe nga fjalët që kanë thënë kur askush tjetër nuk guxonte t’i thoshte.

Shënim mbi botimin

Këto dokumente janë riprodhuar nga deklasifikimi zyrtar i autorizuar nga Departamenti i Shtetit i Shteteve të Bashkuara të Amerikës (Rasti Nr. M-2017-11760 dhe Rasti Nr. M-2017-11766, të lëshuara më 18 maj 2018). Ato botohen sot, në ditën e ndarjes së përjetshme nga profesor Rexhep Qosja, si homazh i përvuajtur i një shërbëtori të përulur të kauzës shqiptare ndaj një burri që ishte, për kombin tonë, një nga kolosët e fundit të një brezi që nuk do të përsëritet.

Lamtumirë, akademik i nderuar!

E paçim kujtimin të pavdekshëm, ashtu si të pavdekshme janë fjalët që na i le trashëgim — në arkiv, në komb, dhe në çështjen e përjetshme të një paqeje të drejtë për Kosovën.

Bejtullah Destani

23 prill, 2026