Jürgen Habermas: Zot na ruaj prej filozofëve pushtetarë

Në prag të ditëlindjes së 89-të, në verën e vitit 2018, një prej mendimtarëve të gjallë më me ndikim në botë, shprehte me përkushtim të madh nga shtëpia e tij në Starnberg pikëpamjet për shumicën e çështjeve që po e sfidojnë botën, përfshirë nacionalizmin, migracionin, internetin dhe Evropën. Kjo intervistë e gazetës spanjolle “El Pais”, u botua në shqip në Shtojcën për kulturë të “Kohës Ditore” në korrik të vitit 2018. Përkthyer nga Rexhep Maloku, ribotohet në kujtim të Jürgen Habermasit

Borja Hermoso

Në rrethinën e liqenit në Starnberg, nja pesëdhjetë kilometra larg Mynihut, në mes të shtëpive të njëpasnjëshme të stilit alpin, qëndron një ndërtesë e vetme e bardhë me dritare të mëdha ekuivalente në aspektin arkitekturor me racionalizmin në tokën e Heidit, aty ku ngërthehen modernizimi bauhaus dhe konservatorizmi i fortë bavarez. Pllakati i vogël e bardhë në derën e kaltër konfirmon se kjo është shtëpia e mendimtarit të lindur në Düsseldorf, Jürgen Habermas, veprimtaria e shquar e të cilit edhe tani kur po i mbush 89 vjet i ka dhënë vendin e merituar në mesin e filozofëve më me ndikim të botës.

Gruaja e tij, e cila ka kaluar të gjashtëdhjetat, historiania Ute Wesselhoeft, hap derën prapa së cilës shihet korridori i vogël, dhe i drejtohet zëshëm burrit: “Jürgen! Kanë ardhur këta të Spanjës! Ute dhe Jürgen jetojnë në këtë shtëpi qysh prej vitit 1971, kur filozofi mori drejtimin e Institutit Max Planck.

Dishepull dhe asistent i Theodor Adornos, anëtar i shquar i së ashtuquajturës gjenerata e dytë e Shkollës së Frankfurtit dhe profesor filozofie në Universitetin e Frankfurtit, Goethe, Habermasi, doli nga grumbulli kaotik i letrave dhe librave në studion e tij, dritaret e së cilës kanë pamje nga pylli.

S’mund të ketë intelektualë të angazhuar nëse s’keni lexues për adresim idesh

Dhoma është dekoruar me të bardhë dhe okër, dhe ka një koleksion të vogël të artit modern, që përfshin pikturat e Hans Hartungut, Eduardo Chillidas, Sean Scullyt dhe Günter Fruhtrunkut, si dhe skulptura të Jorge Oteizas dhe Joan Mirós-të këtij të fundit si çmim për shpërblimin Princi i Austrisë për Shkenca Shoqërore, që iu nda më 2003. Raftet kanë vëllime të tëra të Goethes e Hölderlinit, Schillerit e Von Kleistit, dhe rafte të tëra janë mbushur me vepra të Engelsit, Marxit, Joyces, Brochut, Walserit, Herman Hesses dhe Günter Grassit.

Vetë autor i veprave të rëndësishme që merren me shkencat politike dhe sociologjike në shekullin njëzet, Habermasi flet për gazetën “El Pais” për çështjet me të cilat merret qe gjashtëdhjetë vjet. Shtatin e mban drejt, duart i lëviz fort teksa flet, dhe pavarësisht se ka pamjen e një gjyshi thinjosh, nxjerr dufin teksa rrëfen shqetësimet që s'e lënë rehat.

“Po”, thekson ai. “Ende jam i zemëruar për disa gjëra që po ndodhin në botë. Kjo nuk është diçka e keqe, apo jo?”.

Habermasi ka vështirësi në artikulim sherri i një çarjeje në qiellzë. Por ishin telashet me të folurit që e nxitën të mendonte thellësisht për komunikimin, që e konsideron si mjet të kurimit për një hise të mirë të të ligave të shoqërisë. Profesori plak i filozofisë duket se i çon duart kur në një moment hedh shikimin nga dritarja teksa flet: “Nuk më pëlqejnë më sallat e mëdha apo katedrat. Nuk e di çka po ndodh. Ka një kakofoni që më mbush zemrën zhgënjim”.

El Pais: Po flitet shumë për dekadencën e intelektualit të angazhuar. A mendoni se është e drejtë të thuhet se kjo temë diskutimi rrallëherë lëshohet përtej sferës intelektuale?

Habermas: Bazuar në modelin francez nga Zola te Sartre dhe Bourdieu sfera publike është qenësore për intelektualin, megjithëse struktura e saj e brishtë po kalon nëpër një proces të përshpejtuar të rënies. Pyetja nostalgjike, “Ku u tretën krejt intelektualët?”, e huq thelbin. Nuk mund të kesh intelektualë të angazhuar nëse nuk keni lexues për t'ua adresuar idetë.

El Pais: A mos e ka ulur interneti efektin e sferës publike që përkrahnin mediat tradicionale, që në këmbim, dëmtuan filozofët dhe mendimtarët?

Habermas: Po. Prej Heinrich Heines, figura e intelektualit ka marrë disi nga statusi bashkë me konfigurimin klasik të sferës publike liberale. Sidoqoftë, kjo varet nga pritjet e pambështetura kulturore dhe shoqërore, kryesisht shkaku i gazetarisë alarmuese, me gazeta dhe media masive të zonja për të drejtuar interesimin e shumicës drejt temave që janë relevante për formimin e opinionit publik; dhe gjithashtu, ekzistencës së një popullate leximtare që është e interesuar për politikë, e shkolluar, e mësuar për procesin konfliktual të formimit të opinioneve, dhe që merr kohë për të lexuar shtyp të pavarur dhe cilësor.

Emigracioni luftohet vetëm me zgjidhjen e shkaqeve ekonomike

Tani, kjo infrastrukturë nuk është më e pacenuar, megjithëse me aq sa di unë, ende ekziston në vende si Spanja, Franca dhe Gjermania. Por edhe në këto vende, efekti përimtues i internetit ka ndryshuar rolin e mediave tradicionale, sidomos te gjeneratat e reja. Madje edhe para të merrnin hov tendencat atomike dhe centrifugale, komercializimi i vëmendjes publike tashmë kishte shkaktuar dezintegrim të sferës publike. Një shembull i tillë janë Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe përdorimi i tyre ekskluziv i kanaleve televizive private.

Tani, mjetet e reja të komunikimit kanë një model larg më tinëzar komercializimi, ku qëllimi nuk është shprehimisht vëmendja e konsumatorit, por eksploatimi ekonomik i profilit privat të përdoruesit. Ata plaçkitin të dhënat personale pa njohurinë e tyre me qëllim të manipulimit më efektiv, nganjëherë edhe me qëllime politike perverse, si në rastin e skandalit të Facebookut.

El Pais: Pavarësisht përparësive të dukshme, a mendoni se interneti po inkurajon një soj të ri analfabetizmi?

Habermas: E keni fjalën për kundërthëniet agresive, flluskat dhe rrenat e Donald Trumpit në postimet e tij?. Nuk mund të thuash madje as se ky individ është nën nivelin kulturor politik të vendit të tij. Trumpi po e shkatërron përditë atë nivel. Prej kohës së shpikjes së letrës së shtypur, që shndërroi gjithkënd në lexues të mundshëm, kaluan shekuj derisa krejt populli të mund të lexonte. Interneti po na shndërron të gjithëve në autorë të mundshëm, dhe kur ende ka vetëm pak dekada. Mbase me kalimin e kohës, do të mësohemi të menaxhojmë rrjetet sociale në mënyrë më të civilizuar.

Interneti ka krijuar miliona mundësi të dobishme për subkultura, ku po këmbehen informacione të përnjëmendta dhe opinione të zëshme - jo vetëm blogjet shkencore, puna akademike e të cilave jehohet me mjetet e tij, por edhe, ta zëmë (forumet) për pacientë të cilët vuajnë nga një sëmundje e rrallë dhe që tani mund të kontaktojnë me të tjerët në gjendje të njëjtë në një kontinent tjetër për të ndarë këshillat dhe përvojat bashkërisht. Nuk ka asnjë dyshim se ka dobi të mëdha komunikimi dhe jo vetëm për ngritje të shpejtësisë së tregtisë së stoqeve dhe spekulimeve.

Jam shumë plak për të gjykuar impulsin kulturor që po i japin jetë mediat e reja. Por mua më acaron fakti se është revolucioni i parë mediatik në histori të njerëzimit që u shërben kryekëput qëllimeve ekonomike kundrejt atyre kulturore.

El Pais: Në pasqyrën e përgjithëshme të sotme të dominuar nga teknologjia, cila është e ardhmja për filozofinë?

Habermas: I mëshoj fort mendimit të vjetër se filozofia duhet të vazhdojë të orvatet t'u përgjigjet pyetjeve të Kantit: Çfarë mund të bëj? Çfarë duhet të bëj? Çfarë mund të pres?. Çfarë nënkupton qenie humane?. Megjithatë, nuk jam i sigurt se qysh e njohim filozofinë, ka të ardhme. Së fundi, ajo po ndjek trendin e specializimit në ngritje, si të gjitha disiplinat. Dhe kjo është rrugë pa krye, sepse filozofia duhet të orvatet të shpjegojë të tërësishmen, t'i kontribuojë shpjegimit racional të mënyrës tonë të njohjes së vetes dhe botës.

El Pais: Çfarë ka ndodhur me lidhjen tuaj të vjetër me marksizmin? A jeni ende majtist?

Habermas: I kam kaluar 65 vjet duke punuar dhe luftuar për postulatet majtiste në universitete dhe në sferën publike. Nëse kam kaluar një çerekshekulli duke luftuar për integrim më të madh politik të Bashkimit Evropian, e bëj me idenë se vetëm kjo organizatë kontinentale është e zonja të sjellë kapitalizmin e çliruar nën kontroll. Asnjëherë nuk kam pushuar së kritikuari kapitalizmin, por as nuk kam pushuar nga bindja se nuk mjafton diagnoza e përkohshme. Nuk hyj në mesin e atyre intelektualëve që gjuajnë pa cak.

El Pais: Kanti + Hegeli + Përdritja + marksizmi i çmagjepsur = Habermasi? A qëndron kjo?

Habermas: Nëse duhet ta shpjegoni në mënyrë telegrafike, atëherë, po, megjithëse jo pa ngacmimin e dialektikës negative të Adornos.

El Pais: Më 1986 ju dolët me konceptin politik të patriotizmit kushtetues, që tingëllon pothuajse mjekues ditëve të sotme kundrejt patriotizmave të tjerë të supozuar që përfshijnë himne dhe flamuj. A do të thoshit se është më vështirë që të jetësohet i juaji?

Habermas: Më 1984 më ftuan të mbaja fjalim në Kongresin spanjoll. Pastaj shkuam të drekonim në një restorant të vjetër. Nëse më kujtohet mirë, ndodhej diku ndërmjet Kongresit dhe Puerta del Sol në anën e majtë të rrugës. Gjatë bisedës së lirë me nikoqirët tanë të shquar, shumë prej të cilëve socialdemokratë të cilët ishin përfshirë në draftin e Kushtetutës së re të vendit, mua dhe gruas Sime na u tha se në establishmentin e kësaj kohe ishte ngulitur konspiracioni se shpallja e Republikës së Parë të Spanjës ishte bërë më 1873. Dhe me të marrë vesh këtë, kishim ndjenjë krejtësisht tjetër. Patriotizmit kushtetues i duhet një narracion i kaluar, me qëllim që neve gjithnjë të na kujtohet se Kushtetuta është arritje kombëtare.

Patriotizmi kushtetues

El Pais: A e konsideroni veten patriot?

Habermas: Ndihem patriot i një vendi, që më në fund, pas Luftës së Dytë Botërore, i dha jetë një demokracie të qëndrueshme dhe, gjatë dekadave pasuese të polarizimit politik, një kulture politike liberale.

El Pais: Me fluksin e emigrantëve a vazhdon ta ketë Gjermania ende vetëm një kulturë?

Habermas: Jam krenar me kulturën tonë që përfshin gjeneratën e dytë ose të tretë të emigrantëve turq, iranianë dhe grekë, të cilët nxjerrin regjisorë, gazetarë dhe personalitete mahnitëse televizive, por edhe shefa ekzekutivë, mjekët më kompetentë, shkrimtarët, politikanët, muzikantët dhe mësimdhënësit më të mirë. Është një demonstrim i qartë i fuqisë dhe kapacitetit të kulturës sonë për gjenerata. Refuzimi agresiv populist djathtist i këtyre njerëzve, pa të cilët nuk do të ishte e mundshme, është krejt i pakuptimtë.

El Pais: A mund të na tregoni për librin tuaj të ri për religjionin dhe fuqinë e tij simbolike si ilaç për të liga të caktuara të kohës moderne?

Habermas: Nuk merret aq shumë me religjionin, sa me filozofinë. Shpresoj se gjenealogjia e mendimit post-metafizik bazuar në argumentin e vjetër për besimin dhe dijen, mund të ndihmojë për parandalimin e një filozofie degradues në mënyrë progresive ndaj frontit shkencor, duke harruar funksionin e saj të urtësisë dhe përndritjes.

Përplasja e civilizimeve, ide krejtësisht e gabueshme

El Pais: Kur flasim për religjionin dhe luftërat fetare dhe kulturore, a mendoni se po shkojmë drejt një përplasjeje civilizimesh?

Habermas: Me aq sa di unë, ajo ide është krejtësisht e gabueshme. Civilizimet më të vjetra dhe me më së shumti ndikim janë karakterizuar prej metafizikës dhe religjionet e mëdha të studiuara nga Maks Veberi. Të gjitha kanë potencial universal, që është edhe arsyeja pse luftojnë për hapje dhe gjithpërfshirje. Është fakt se fundamentalizmi fetar është fenomen krejtësisht modern. Është shkaktuar prej ndryshimeve radikale shoqërore të nxitura nga kolonializmi, fundi i kolonializmit dhe kapitalizmit global.

El Pais: Keni shkruar në një rast se Evropa duhet të kultivojë një version evropian të islamit. A mendoni se kjo tashmë po ndodh?

Habermas: Në Republikën Federale të Gjermanisë po bëjmë përpjekje për të përfshirë ideologjinë islamike në universitetet tona, që nënkupton se mund të trajnojmë mësimdhënës të religjionit në vendin tonë në vend se t’i importojmë nga Turqia dhe vendet e tjera. Por përnjëmend ky proces varet prej mënyrës sonë të menaxhimit të integrimit të vërtetë të familjeve emigrante. Megjithatë, kjo nuk adreson valët e migrimit global. Mënyra e vetme për t’u marrë me të do të ishte zgjidhja e shkaqeve të tyre ekonomike në vendet e prejardhjes.

El Pais: Si mund të bëhet kjo?

Habermas: Pa bërë ndryshime në sistemin kapialist global, mos më pyetni mua. Është problem i rrënjosur për shekuj me radhë. Unë nuk jam ekspert, por nëse lexoni “Die Externalisierungsgesellschaft” (Shoqëria jashtëzuese) do ta shihni se si rrënjët e këtyre valëve që po vërshojnë Evropën dhe botën perëndimore kanë rrënjët brenda saj.

Euroja dhe dy Evropat

El Pais: Jeni cituar se keni thënë që Evropa është një gjigant ekonomike dhe një xhuxh politik. Duket se asgjë nuk është përmirësuar – patëm Brexitin, populizmin, ekstremizmin dhe nacionalizmin.

Habermas: Futja e euros ndau bashkësinë monetare në veri dhe jug – në fitues dhe humbës. Arsyeja për këtë është se ndryshimet strukturore ndërmjet rajoneve ekonomike kombëtare nuk mund të kompensojnë njëra-tjetrën nëse nuk ka përparim drejt një unioni politik. Valutat e ndara, si mobiliteti në një treg të përbashkët të punës dhe sistemi social i sigurisë i përbashkët janë ato që po mungojnë. Evropës i mungon edhe fuqia për të dalë me një politikë fiskale të përbashkët. Shto këtu edhe modelin politik neoliberal të inkorporuar në traktatet evropiane që rifuqizojnë varësinë e shteteve kombëtare në tregun global. Shkalla e punësimit të rinisë në vendet jugore është skandaloze. Pabarazia është thelluar anembanë Evropës dhe po prish kohezionin social. Në mesin e atyre që ia kanë dalë të përshtaten, modeli ekonomik liberal ka marrë veten, duke promovuar përfitim individual. Në mesin e atyre që janë në gjendje të pasigurt, po përhapen me të madhe tendencat regresive dhe reagimet e zemërimit joracional dhe vetëshkatërrues.

El Pais: Çfarë mendoni për çështjen e pavarësisë së Katalonjës?

Habermas: Nuk e kuptoj pse një popullsi e përparuar dhe e kulturuar si katalanët duan të hynë të vetëm në Evropë. Kam përshtypjen se krejt kjo punë lidhet me ekonominë. Nuk e di çfarë do të ndodhë. Çfarë mendoni ju?

El Pais: Mendoj se izolimi politik i një popullsie prej rreth dy milionë banorësh me aspirata për t’u pavarësuar nuk është realist. Nuk është punë e lehtë.

Habermas: Pa dyshim kjo përbën problem.

Shpikja e shteteve kombëtare, çështje pragmatike

El Pais: A mendoni se shtetet kombëtare janë më të domosdoshme se kurrë?

Habermas: Mbase nuk duhet ta them këtë, por besoj se shtetet kombëtare ishin diçka që askush nuk besonte në to, por që kishin duhej të shpikeshin kur u shpikën, për arsye bazueshëm pragmatike.

El Pais: Ne gjithnjë fajësojmë politikanët për problemet me ndërtimin e Evropës, por mbase edhe publiku ka faj për mungesë besimi në të?

Habermas: Deri tani, krerët politikë dhe qeveritë kanë marrë projektin në dorë në mënyrë elitiste, pa përfshirë njerëzit në dilema të ndërlikuara. Kam përshtypjen se as partitë politike ose deputetët nuk janë të familjarizuar me materialin e ndërlikuar që përbën politikën evropiane. Nën sloganin “Nënë, kujdesu për paratë tua”, Merkel dhe Schäuble kanë mbrojtur fort masat e tyre gjatë krizës nga sfera politike përnjëmend shkëlqyeshëm.

El Pais: A mos ndonjëherë Gjermania ka ngatërruar lidershipin me hegjemoni? Dhe ku mbetet Franca në këtë rast?

Habermas: Problemi i Qeverisë Federale të Gjermanisë sigurisht se ka qenë se as nuk kishte talentin, e as përvojën për fuqi hegjemone. Po të kishte, do ta dinte se nuk është e mundshme të mbash Evropë tok pa marrë parasysh interesat e shteteve të tjera. Në dy dekadat e fundit, Republika Federale ka vepruar me të madhe si fuqi nacionaliste kur vinte puna te ekonomia. Sa për Macronin, ai vazhdon ta bindë Merkelin se duhet të mendojë si do të duket në librat e historisë.

Macroni, politikan i guximshëm

El Pais: Cili është roli i Spanjës në ndërtimin e Evropës?

Habermas: Spanja thjesht duhet ta mbështesë Macronin.

El Pais: Macroni është filozof, si ju. A mendoni se politika dhe filozofia shkojnë mirë së bashku?

Habermas: Zot na ruaj prej filozofëve në pushtet! Megjithatë, Macroni frymëzon respekt, sepse në spektrin e tanishëm politik, është i vetmi që guxon të ketë perspektivë politike; i cili, si intelektual dhe orator bindës, lufton për caqet politike të vendosura prej Evropës; i cili, pothuajse në rrethana dëshpëruese në zgjedhje, tregoi guxim personal dhe deri tani si president, ka bërë çfarë ka thënë. Dhe në një kohë të karakterizua prej humbjes paralizuese të identitetit politik, kam mësuar të çmoj këto cilësi personale, pavarësisht bindjeve të mia marksiste.

El Pais: Është e pamundshme të duhet tani ideologjia e tij, nëse mund të themi se ka

Habermas: Keni të drejtë. Ende nuk shoh se në çfarë bindje bazohet politika evropiane e presidentit francez. Do të doja të dija nëse së paku është liberal me prirje bindëse majtiste, për çka edhe shpresoj.

Intervista ishte publikuar në edicionin anglisht të faqes së gazetës së njohur spanjolle, “El Pais”, në kuadër të intervistave të përjavshme me figura të njohura të sferave të ndryshme. Përktheu: Rexhep Maloku